منبّه گفت كه از خداى بترس و ديو را آشكارا دشنام مزن ، چون در نهان دوست اويى ، اى ، او را فرمانبردارى مىكنى . و يكى از ايشان گفت : شگفت از كسى كه عصيان محسن مىبرزد پس از آن كه إحسان او دانسته است ، و ملعون را فرمانبردارى مىكند پس از آن كه طغيان او شناخته است . و چنان كه حق تعالى فرموده است : ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ، « 189 » و تو دعا مىگويى و مستجاب نمىشود ، پس همچنين خداى را ياد مىكنى و ديو از تو نمىگريزد ، به سبب آن كه شرطهاى دعا و ذكر مفقود است . إبراهيم بن ادهم را پرسيدند كه بارى تعالى فرموده است : ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ، و ما دعا مىگوييم و اثر اجابت ظاهر نمىشود ؟ فرمود كه دلهاى شما مرده است . گفتند : به چه ؟ گفت : به هشت خصلت : اول آن كه حق خداى بشناختهايد و « 190 » بدان قيام ننمودهايد ، و قرآن بخواندهايد و بر حدود آن كار نكردهايد ، و گفتهايد كه پيغامبر را دوست داريم و سنت او بگذاشتهايد ، و گفتهايد كه از مرگ مىترسيم و مستعد آن نشدهايد ، و خداى فرموده است : إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا ، « 191 » و شما او را در معصيتها موافقت نمودهايد ، و گفتهايد كه از آتش مىترسيم و تنهاى خود را بدان رسانيدهايد ، و گفتهايد كه بهشت را دوست مىداريم و براى آن كار نكردهايد ، و چون از فراشهاى خود برخاستهايد عيبهاى خود را پس پشت انداختهايد و عيبهاى مردمان را پيش چشم آوردهايد ، و متعرض خشم خداى شدهايد ، پس چگونه شما را اجابت فرمايد ؟ سؤال داعى معصيتهاى مختلف يك ديو است ، يا ديوان مختلفند ؟ جواب بدان كه تو را در علم معاملت به دانستن آن حاجت نيست ، پس به دفع دشمن مشغول بايد شد و از صفت او نپرسيد . و نيكو گفتهاند : كل البقل و لا تسأل عن المبقلة ، اى ، تره بخور و از ترهزار مپرس . و لكن آن چه به نور استبصار و شواهد اخبار درست مىشود آن است كه ايشان لشكرها فراهم آوردهاند ، و هر نوعى را از معصيت ديوى مخصوص است كه بدان دعوت كند . اما طريق استبصار ذكر آن دراز است ، و آن مقدار كه ياد كرديم تو را بسنده است . و آن ياد كرده آن است كه اختلاف مسبّبات دليل است بر اختلاف اسباب ، چنان كه در نور آتش و سياهى دود ياد كرديم .
إحياء علوم الدين ( فارسى )ج ۳ — صفحه 80
پدیدآورندگان: الغزالي
ص۸۰
پاورقی
( 189 ) مؤمن 40 - 60 .
( 190 ) و حال آن كه .
( 191 ) فاطر 35 - 6 .