است يك روز صيام را قضا نماييم . اين كشف مىكند كه در آن زمان هر چند هلال با چشم معمولى ديده نشده است ، امّا عنوان روز اوّل را دارد . اين مطلب شاهد بسيار خوبى است كه ديدن با چشم معمولى موضوعيت ندارد . . . « 1 » . پاسخ : اين سخن را برخى از بزرگان نيز گفته‌اند « 2 » . امّا فرض محض است وچنين موضوعي اتفاق نمىافتد ، وبر فرض وقوع ، كشف مىكنيم كه در شب اوّل ماه ، هلال با چشم معمولى قابل رؤيت بوده است ، ولى كسى آن را نديده است ، وهمان طور كه « عدم الوجدان لا يدلّ على عدم الوجود » ، عدم الرؤية هم لا يدلّ على عدم القابلية للرؤية . در پايان مىافزايم كه آنچه از مجموع ادلّه استفاده مىشود اين است كه رؤيت‌پذيرى هلال هنگام غروب وبه عبارت ديگر قابلية الهلال للرؤية ، با چشم معمولى وغير مسلّح ، در هر افقى ، تنها ملاك حلول « ماه » وموضوع منحصر ثبوت ماه نو ، فقط در همان أفق وآفاق متّحد با آن ، ورؤيت در ادلّهء رؤيت هلال طريق بر همين موضوع است ، وساير طرق معتبر ، مانند بيّنه وحكم حاكم شرع ، طريق بر اين طريقند وبه همان رؤيت بر مىگردند . گذشت سى روز از اوّل ماه قبل نيز همين حكم را دارد . بنابراين ، صحت وسقم واعتبار وعدم اعتبار ساير طرق ، مثل تطويق وغروب هلال پس از شفق را مىتوان با همين معيار سنجيد .

--> ( 1 ) . فقه أهل بيت عليهم السّلام ، شماره 43 ، ص 182 ، « اعتبار ابزار جديد در رؤيت هلال » . ( 2 ) . رك : رؤيت هلال ، ج 2 ، ص 1189 .