2 . عن عثمان بن عيسى ، عن سماعة ، قال : « صيام شهر رمضان بالرؤية وليس بالظنّ » . 3 . عن إسحاق بن عمّار . . . : « صم لرؤيته ، وإيّاك والشكّ والظنّ » . 4 . عن أبي أيّوب إبراهيم بن عثمان الخرّاز . . . : « . . . إنّ شهر رمضان فريضة من فرائض الله ، فلا تؤدّوا بالتظنّي » . از اين روايات به خوبى استفاده مىشود كه اوّلا : مقصود از رؤيت در روايات ، نفى رأى ، ظنّ وگمان بوده است وبراي لزوم صوم بايد يقين به هلال حاصل شود . . . . ثانيا : ملاك در شروع ماه رمضان خود هلال است نه أصل وجود ماه [ كذا ] وچنانچه يقين به هلال حاصل شود ، ماه قمري شروع شده ، بايد روزه گرفت وبا نو شدن ماه ، هلال آغاز مىشود [ كذا ] « 1 » . پاسخ : اين مطلب كه : « از اين روايات به خوبى استفاده مىشود . . . الخ » را پيش از اين مرحوم آية الله خويى رحمه اللّه هم فرموده‌اند : وكان الأمر بالصوم للرؤية لأجل لزوم إحرازه لخصوص شهر الصيام ، وعدم الاكتفاء بالامتثال الظنّي أو الاحتمالي كما يشهد للأوّل ذيل صحيحتي ابن مسلم والخرّاز وموثّق ابن عمّار ، وللثاني رواية القاساني « 2 » . امّا اين سخن ناتمام است ؛ زيرا : اوّلا ، درست است كه از اين روايات استفاده مىشود كه نبايد به رأى وشكّ وتظنّى اعتماد كرد ، ولى اين ، دليل نمىشود كه مقصود از رؤيت ، نفى اين أمور بوده است نه دخالت رؤيت در ثبوت هلال ( به گونه‌اى كه گفتيم نه به نحو موضوعيت ) . به عبارت ديگر ، از اثبات يكى ، نفى ديگرى ( دخالت رؤيت ) استفاده نمىشود وبر فرض كه استفاده شود ، مگر روايات رؤيت منحصر به همين چهار روايت است ؟ چرا ساير روايات متعدّدى كه در آنها فقط سخن از رؤيت هلال است بدين معنى حمل شوند وادعا شود اين همه تأكيد بر رؤيت ، فقط براي « حصول يقين به هلال است » ؟ « 3 » ثانيا ، مفاد اين روايات آن است كه چون رؤيت طريق است ، فقط به رؤيت اعتماد كنيد وآنچه رؤيت طريق براي آن است ، ظنّ وشكّ ورأى نمىتواند طريق آن باشد ، نه اين كه

--> ( 1 ) . فقه أهل بيت عليهم السّلام ، شماره 43 ، ص 185 - 186 ، « اعتبار ابزار جديد در رؤيت هلال » . ( 2 ) . رؤيت هلال ، ج 2 ، ص 862 . ( 3 ) . رك : رؤيت هلال ، ج 2 ، ص 883 .