باب سوم : چشم مسلّح ورؤيت هلال * مقدّمات بحث يكم : ترديدى نيست كه ظرف تحقّق روزه « ماه رمضان » است « 1 » ، همچنان كه وقت تحقّق وقوف براي حجّاج ، نهم « ماه ذي حجه » وزمان اداى احكام روز عيد قربان دهم « ماه ذي حجه » است ، وهمين طور واجبات ومستحبات ديگرى كه بر عناوينى مثل شبهاى قدر ، عيد فطر ، شب وروز مبعث وعيد غدير مترتّب شده است . بدين معنى كه واقع « ماه رمضان » ومانند آن ، ظرف تحقّق واجب است نه « ماه رمضان » معلوم . بنا بر اين با تحقّق « ماه رمضان » ، حكم وجوب روزه بر آن مترتّب مىشود - هر چند علم به آن پيدا نشود - اين موضوع ، علاوة بر روايات ، از قرآن مجيد به خوبى استفاده مىشود وكسى منكر آن نيست « 2 » . اكنون بايد ديد مقصود شارع از « ماه » ( شهر ) چيست ودر اصطلاح شارع « ماه » ( شهر ) بر چه معنايى حمل مىشود ؟ در اين كه اين « ماه » ، قمري است نه شمسي ، ترديدى نيست ، ولى « ماه قمري » در اصطلاح منجّمان وعرف ، چند اطلاق ومعنى دارد : 1 . « ماه وسطي يا زيجى » كه بر أساس آن اوّلين ماه سال قمري ( محرّم ) را سى روز ودومين را بيست ونه روز - وهمين طور تا پايان سال - محاسبه مىكنند . بر اين مبنى هميشه ماه شعبان ناقص ( 29 روزه ) وماه رمضان تامّ ( 30 روزه ) است . اين تعبير در اصطلاح منجّمان وكتب زيج به كار مىرود .

--> ( 3 ) * . در مقدّمهء جلد اوّل نيز راجع به رؤيت هلال با چشم مسلّح بحث شد واين مطالب مكمّل مباحث جلد اوّل است . ( 1 ) . گاهى هم در كلام فقهاء از روى مسامحه گفته مىشود : « ماه رمضان موضوع وجوب روزه است » ( رؤيت هلال ، ج 2 ، ص 1444 ، الأفق أو الآفاق ، ص 60 ) ولى مقصود همان است كه در متن ذكر شد . ( 2 ) . رك : رؤيت هلال ، ج 2 ، ص 862 ، 893 - 894 ، وج 4 ، ص 2704 .