مىكنند . يكى از معتبرين آنها ، تقويم سالانهء Astronomical Almanac است كه در آن مشخّصات مختلف ماه ديده مىشود از جمله : - لحظهء مقارنه ، تربيع اوّل ، مقابله وتربيع ثاني با دقت دقيقه ؛ - خسوف وكسوف با دقّت يك دهم ثانيه ؛ - درصد روشن ماه به هنگام نيمه شب به وقت گرينويچ با دقّت يك صدم « 1 » . يكى از دروسى كه دريانوردان براي هدايت كشتى مىآموزند دريانوردى نجومى است ، يعنى كاپيتان كشتى بايد بتواند بر مبناى محاسبات موقعيت ماه وستارگان ، نقطهء استقرار كشتى را تعيين وآن را هدايت كند . امروزه بسيارى از دريانوردان با بهره‌گيرى از هدايت ماهواره‌اى در چند دقيقه محل دقيق كشتى را به وسيلهء دستگاههاى مخابراتى وكامپيوترى تعيين مىكنند ، ولى در صورت از كار افتادن اين وسائل پيشرفته ، باز به همان روش اوّل ، محل دقيق كشتى را در دل اقيانوسها مشخص مىكنند . در كشتى تقويم سالانهء آلماناك وجود دارد كه معمولا سه ماه قبل از پايان هر سال ميلادي ، براي سال آينده توزيع مىشود . اين كتاب بر أساس اطلاعات دقيقى بر مبناى روز وساعت وعرض جغرافيايى ، ساعت طلوع وغروب خورشيد ، ماه ، مدّت شفق وفلق وطلوع وغروب ستارگان را در اختيار مىگذارد . وقتي كه از اطلاعات اين كتاب براي تعيين نقطهء كشتى مىتوان دقيقا وبا اطمينان بهره گرفت ، چگونه نمىتوان براي مقياس بزرگى مانند شهرها كه چند صد برابر ابعاد يك كشتى است ، وقت طلوع وغروب وساير أحوال ماه را مشخص كرد ؟ آنچه گذشت دربارهء محاسبات نجومى ماه بود . ولى محاسبهء رؤيت‌پذيرى هلال قدرى مشكل است . در رؤيت‌پذيرى دو عامل مهم : 1 . ميزان روشنايى هلال 2 . ميزان روشنايى محل هلال ( أفق ) مشخّص مىكنند كه آيا هلال قابل رؤيت است يا نه ؟ واتفاقا هر دو عامل نيز قابل محاسبه‌اند . تنها عاملي كه هنوز حد أكثر وأقل آن دقيقا مشخص نشده قدرت تشخيص چشم است . بنابراين در محدودهء خاصّى از موقعيتهاى هلال ، يعنى صورت مبهم قابليت رؤيت چشم هنوز حكم قطعي نجومى وجود ندارد ، ولى در بقيّهء موارد نظر قطعي

--> ( 1 ) . ر ك : مجلهء تحقيقات اسلامى ، سال 15 ، ش 2 ، وسال 16 ، ش 1 ، ص 37 - 38 ، مقالهء « نجوم جديد وفقه » .