نجومى هست وبه گفتهء أهل فن معمولا دو ماه در سال هلال در موقعيت مبهم است . كارشناسان معتقدند كه قطعا هلال با روشنايى كمتر از پنج درصد حتى با تلسكوپ هم قابل رؤيت نيست ، ولى با روشنايى بيش از يك درصد وارتفاع بيش از نه درجه قطعا قابل رؤيت است . برخى صور هم مورد اختلاف منجّمان است . بنابراين ، به نظر عالمان هيئت ونجوم ، سه حدّ قطعا رؤيت‌پذير ، قطعا رؤيت‌ناپذير ، ومورد اختلاف وجود دارد كه تعيين تكليف صورت سوم متوقف بر رؤيت خارجي است ومحاسبه به تنهايى كارساز نيست . روشن است كه اين محاسبات نجومى قابل استناد واطمينان آورند وهمان طور كه هيچ عاقلى به دليل احتمال اشتباه واز ترس عدم دقت محاسبات هوانوردى از سوار شدن به هواپيما خوددارى نمىكند ، نمىتوان اين دستاوردهاى علمي را ناديده گرفت . گفتنى است وسائلى كه اين قبيل محاسبات را انجام مىدهند به شكلى با ماهواره‌ها مرتبطاند وتمام محاسبات ماهواره‌ها طبق الگوى اصلى آنها يعنى خود ماه انجام مىپذيرد « 1 » . * * * در پايان مىافزايم كه از دوستان وهمكارانى كه در به سامان رسيدن اين مجلّد همكارى وهمراهى كرده‌اند در آغاز مجلّد سوم ياد كرده‌ام . در اينجا به خصوص از فاضل مكرّم حضرت حجة الاسلام جناب آقاى على زماني قمشه‌اى ( دامت تأييداته ) ياد وتشكر مىكنم كه در انتخاب وتصحيح مقالات بخش چهارم مساعدت كردند وبر تعدادى از آنها يعنى مقالهء 5 ، 11 و 12 تعليقاتى نگاشتند كه در پانوشتها با نام خود ايشان ثبت ومشخص شده‌اند . همچنين وظيفة خود مىدانم كه ياد ونام أستاذ معظم حضرت آية اللّه حسن‌زادهء آملي ( دامت بركاته الوافرة ) را گرامى بدارم كه آگاهى حقير از اين گونه مباحث هيوى ورياضى - ونيز مباحثى ديگر - همه مرهون استفاده از محضر ايشان واستضائه از أنوار علومشان است كه ساليانى در روزهاى درسى ونيز ايّام تعطيلى حوزهء علميهء قم ، روضهء

--> ( 1 ) ر ك : مجلهء تحقيقات اسلامى ، سال 15 ، ش 2 ، وسال 16 ، ش 1 ، ص 39 - 40 ، مقالهء « نجوم جديد وفقه » .