وبر هر تقدير ، با حصول ظنّ متأخم علم « 1 » اعتبار قوى است ولكن احتياط تا ممكن شود خوب است به اين معنا كه أحوط وأقوى اين است كه به ظنّ متأخم به علم عمل نشود تا علم به هم رسد . بحث دوم : [ طرق غير معتبره ] در آنچه اعتبار به آن نيست وآن اجمالا هر چيزى است كه افادهء ظنّ متأخم به علم وعلم را نكند وحجت شرعي نباشد وآن تفصيلا چند چيز است : 1 . خبر يك نفر عادل . 2 . خبر زنان چه منضم باشد با خبر مرد يا نه ، بلكه هر چند به حدّ بلوغ برسد اگر افاده علم نكند . واگر افاده كند در آن كفايت هست . 3 . جدول ؛ چه عبارت باشد از حساب أهل نجوم يا غير آن . 4 . عدد به هر چه تفسير شود ؛ چه شمردن شعبان باشد أبدا ناقص ورمضان را أبدا تامّ ، وچه شمردن ما هي تمام وما هي ناقص مطلقا ، وچه شمردن پنجاه ونه روز از هلال رجب ، وچه قرار دادن هر ما هي را سى روز ، وچه غير از اينها . 5 . غيبوبت ماه قبل از شفق وبعد از شفق وسايهء سر شخص در ماهتاب نمايان شدن كه اعتبار كرده است آن را صدوق ( عليه الرحمة ) در مقنع به اينكه اوّل را علامت شب اوّل قرار داده است ودوم را بر شب دوم ، وسوم را علامت شب سوم . 6 . تطويق به اينكه نور ظاهر شود در جرم قمر به طريق دائره وآن را از ظاهر صدوق ( عليه الرحمة ) نقل نموده‌اند كه علامت شب دويم دانسته است وميل به آن نموده است بعضي از أواخر فقها . 7 . رؤيت هلال پيش از زوال وآن را بعضي از قدما علامت دانسته‌اند از براي آنكه ماه در شب گذشته بوده است وجمعى از متأخرين ميل به آن نموده‌اند . 8 . ماه رمضان سال گذشته را اوّل ماه رمضان حاضر قرار دادن ، چنانچه در روايات وارد شده است وجماعتى عمل به آن نموده‌اند در وقتي كه به ابر بگذرد تمام ماههاى سال ،

--> ( 1 ) . شيخ انصارى : در مظنّه تأمّل است .