( 7 ) استقصاى أقوال فقيهان در اينجا هر چند ممكن است به نظر غير أهل فن ، وساحل ساحل‌پيمايان به دليل تكرار پاره‌اى از مطالب لازم نباشد ؛ ولى حقيقة فوايد فراوانى بر آن مترتّب است از جمله : روشن شدن سير تاريخي وتطوّر مسأله ، ميزان نوآورى وتحقيقات هر فقيه در قياس با فقيهان پيشين ، تأثّر هر فقيه از پيشينيان خود ونيز تأثير بر فقيهان بعدى ، عدول فقيه از فتواى پيشين « 1 » ومانند اينها . مثلا به بركت همين تتبّع أقوال پى مىبريم كه طرح رؤيت هلال در كتاب حج ، نخست بار در منتهى وتذكره وتحرير صورت گرفته است ، وهمچنين معلوم مىشود كه حكم حاكم در رؤيت هلال از چه زماني وبه وسيله كدام فقيه در فقه مطرح شده است . نيز بسيارى از اشتباهات وتسامحات در اين زمينه روشن مىشود كه برخى را در پانوشتها تذكر داده‌ايم . مثلا مرحوم آية الله خوئى در مسألهء عدم لزوم اتّحاد آفاق به سخن علامه حلّى در منتهى المطلب تمسّك مىكند به گونه‌اى كه گويا علامه جازم به اين قول بوده است ، در حالي كه علامه در كتابهاى فقهىاى كه پس از منتهى المطلب تأليف كرده - مانند قواعد ، ارشاد ، تحرير ، تذكره ونيز تلخيص المرام - نظر مشهور را اختيار كرده يا قوى دانسته است . روشن است كه اسناد يك فتوا ونظر به هر فقيهى بايد با توجه به همهء آراء ويا حدّ أقل با توجه به نظر لاحق وى باشد ومسلّم است كه علامه منتهى را پيش از اين كتابها تأليف كرده است « 2 » . افزون بر اينها ، توان گفت كه علامه در منتهى هم در فرض بحث ، اين قول را اختيار نكرده است « 3 » ؛ زيرا در پايان بحث فرموده است : إن علم طلوعه في بعض الأصقاع ، وعدم طلوعه في بعضها المتباعد عنه لكرويّة الأرض ، لم يتساو حكماهما ، أمّا بدون ذلك فالتساوي هو الحقّ « 4 »

--> ( 1 ) . مثلا امام خمينى پس از پيروزى انقلاب فتوا دادند كه در ثبوت اوّل ماه ذي حجّه در مكّه ، متابعت از أهل سنت مطلقا لازم ومجزى است ، ولو با قطع به خلاف . در حالي كه پيش‌تر در مسأله قائل به تفصيل بودند . ر ك : مجلّد چهارم اين مجموعه . ( 2 ) . ر ك : جمع پريشان ، ج 2 ، مقالهء « إرشاد الأذهان وديگر آثار فقهى علامه حلّى » . ( 3 ) . ر ك : سخنان آية الله شيخ محمّد تقى آملي در مصباح الهدى ، كه در مجلّد چهارم همين مجموعه خواهد آمد . ( 4 ) . همين جلد ، ص 1627 .