باب سوم اعتبار قول هيوى در رؤيت هلال ( 1 ) بين علم تنجيم وعلم هيئت ، ومنجّم وهيوى ( وبه قول عربهاى امروزى : فلكى ) فرق است ونبايد آنچه در مذمّت تنجيم ومنجّم در أحاديث شريفه ديده مىشود در شأن هيوى وفلكى - وبه تعبير حديث « حاسب » و « أهل الحساب » - دانست . توضيح اينكه : علم هيئت ويا علم فلك ، مبتنى بر قواعد متين رياضى وقضاياى رصين هندسي است كه اگر محاسب در عمل درست استخراج كند نتيجهء محاسبهء أو مطابق واقع خواهد بود . اين علم شريف ممدوح عقل وشرع است وهيچ داناى بخرد بينا وآگاه ، انگشت اعتراض بر آن ننهاده است . امّا احكام نجومى كه از آن به « علم تنجيم » و « علم نجوم » تعبير مىشود ومزاول به عمل آن را منجّم مىگويند ، وسلسله قواعدى است كه از أوضاع كواكب ، أحوال عالم وآدميان وسعد ونحس ايّام ونظائر آنها تحصيل مىگردد ، در آن رد وايراد وطعن واعتراض بسيار وجود دارد . ومراد معترضان اين نيست كه كواكب را اثر تكويني در نظام هستى نيست كه هيچ بخردى چنين تفوّه نمىكند ، بلكه مقصودشان اعتراض بر مفيد علم قطعي بودن آن قواعد به وقوع حوادث است از اين روى كه بشر چگونه مىتواند به تأثيرات واسرار واقعي أوضاع وأحوال كواكب دست يابد . « 1 »

--> ( 1 ) . دروس هيئت وديگر رشته‌هاى رياضى ، ج 2 ، ص 758 .