وموجوديت آن عين ذات است وموجوديت ممكنات به اعتبار نسبت وعلاقه‌اى است كه با حضرت وجود مقدس دارند ، وبه آن اطلاق وجود بر آنها صحّت به هم رسانيده ، چنانكه مىگويند : زيد متموّل ، وآب مشمّس است وآن مجهول الكنه است « 1 » . وبر اين مذهب وارد ساخته‌اند كه : چون وجود را نسبت ميان واجب وممكن دانسته وتحقّق نسبت بين الشيئين فرع تحقّق منتسبين است بالضرورة والوفاق ، پس لازم مىآيد كه ماهيّت ممكن قبل از تحقّق نسبت ؛ متحقّق وموجود باشد ، واين تحقّق ووجود قبلي ، يا عين تحقق ووجود ارتباطي بعدى است ، يا غير آن ، وبر تقدير غيريّت لازم مىآيد خلاف فرض ، وبر تقدير عينيّت ، نقل كلام در آن مىكنيم ، تا منجر شود به دور يا تسلسل . ومذهب اشعرى آن است كه : وجود هر شئ عين ماهيّت اوست وزائد نيست بر آن « 2 » ، وشايد مرادش آن باشد كه در خارج از هم امتيازى ندارد . وبعضي گفته‌اند كه : مذهب اشاعره آن است كه : وجود واجب الوجود زايد بر ذات وقائم به ذات واجب الوجود ، وصفت خارجي انضمامى است ، مثل : سواد وبياض « 3 » . وبر آن ايراد نموده‌اند كه : اگر وجود صفت انضمامى خارجي باشد مستلزم تكرّر وتسلسل گردد ، وهر چه منجر به دور يا تسلسل گردد محال است كه در خارج موجود باشد « 4 » . ومذهب صوفيّه آن است كه : وجود يكى است سارى در هياكل

--> ( 1 ) در مظانّش نيافتيم . ( 2 ) أسفار : 1 / 249 ، شرح المقاصد : 1 / 307 . ( 3 ) ملل ونحل شهرستاني : 1 / 68 . ( 4 ) مطالب عاليه فخر رازي : 2 / 150 .