و مراد از متحرّف كسى است كه منتقل شود از حالتى به حالتى براى مصلحتى مانند طلب آب و هوا يا مواضع مرتفعه يا وسعت مكان يا راست كردن زره يا پوشيدن يا كندن چيزى كه مصلحتى در آن باشد . و مراد از متحيّز كسى است كه منظم شود براى يارى جستن و قوّت گرفتن به جماعتى ، خواه كم باشند يا بسيار ، نزديك باشند يا دور ، به حدى كه عرفاً و عادةً خارج از مقاتله نباشند و در غير تحرّف و تحيّز ، مسلمين را واجب است ثبات اگر چه ظن غالب ايشان به هلاكت باشد « على الاظهر ، وفاقاً للأكثر به اطلاق آيات كتاب » كه از آن جمله است آيهء « إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ » « 1 » و آيهء « إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا » « 2 » و يا اين كه شايد مسلمين در قتل مشركين غالب آيند و خلاف ظن ايشان ظاهر شود ، چه خداوند عالميان فرموده‌اند : « إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ » « 3 » . و ضعيف است قول كسانى كه عدم ظن هلاكت را در وجوب ثبات شرط دانسته‌اند و متمسك شده‌اند به آيهء « لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ » « 4 » به اين كه حفظ نفس هميشه واجب و جهاد با سلامت نفس ، وقت ديگر ممكن است ، چه القاى نفس به اين تهلكه كه عدم حفظ نفس را موجب است ، منافى جهاد نيست بلكه آن مقصود شارع است در جهاد . « روى أنّ رجلاً من اْلأصحاب حمل على صفِّ العدوّ فصاح به الناس : ألقى بيده

--> ( 1 ) . انفال ، آيهء 15 . ( 2 ) . همان ، آيهء 45 . ( 3 ) . همان ، آيهء 65 . ( 4 ) . بقره آيهء 196 .