بسيارى از افكار غلط به وسيله كتاب مى ماند و آيندگان هم اين افكار غلط در مغزشان جاى مى گيرد ، ماركس و انگلس مطلبى را گفتند و رفتند ، و الآن قريب نصف دنيا دنباله روى افكار غلط آنها هستند ، و هرچه مردم به اشتباه بيفتند گناهش به گردن آنها هم هست . « حَمَّالٌ خَطَايَا غَيْرِهِ » ( بسى بار كننده و به دوش گيرنده گناهان ديگران است . ) « حَمّال » صيغه مبالغه است ، يعنى بسيار حمل كننده . نه اين كه ديگران كه پيرو اينها هستند گناه ندارند ، بلكه گناه دارند ولى چون اينها منشأ گناه بوده اند گناهانشان بسيار سنگين است . خداوند در سوره عنكبوت راجع به اين افراد مى فرمايد : ( و ليحملنّ أثقالهم و أثقالاً مع أثقالهم ) ( 1 ) آنها هم سنگينى هاى گناه خودشان را دارند و هم سنگينى هاى گناه ديگران را ; نه اين كه ديگران گناه ندارند ، آنها هم گناه دارند ولى اينها شريك گناه آنها هستند . در سوره نحل مى فرمايد : ( ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيمة و من أوزار الّذين يضلّونهم به غير علم ) ( 2 ) اينها گناهان و بارهاى سنگين خودشان را روز قيامت به دوش مى كشند ، و از گناهان مردمى هم كه گمراهشان كرده اند به دوش مى كشند . چنان كه بعضى از مفسّرين هم گفته اند « مِن » در اين آيه براى جنس است ، يعنى از جنس گناه آنها اينها هم دارند ، بدون اين كه از گناه پيروانشان كم بشود . چنين افرادى اگر بخواهند توبه كنند بايد علاوه بر اين كه بين خودشان و خدايشان توبه مى كنند ، به مردمى هم كه آنها را به راه غلط انداخته اعلام كنند كه هرچه ما گفته ايم اشتباه بوده است . فخر رازى در ذيل اين آيه حديثى از پيغمبر نقل مىكند : روى عن رسول اللّه أنّه

--> 1 - سوره عنكبوت ، آيه 13 2 - سوره نحل ، آيه 25