اما در اروپا نخست بار « سر هنرى راولينسن » انگليسى ( ايران‌شناس نامدار ورازگشاى خطوط ميخى كتيبه‌هاى بيستون ) كه نسخه‌اى از كتاب الآثار در إيران خريده بود ، گفتارى با استفاده از آن دربارهء « آسياى ميانه » نوشت وچاپ كرد ( 1866 ) كه يكباره انظار شرقشناسان بدان معطوف شد . پس آنگاه « بنياد ترجمهء آثار شرقي » لندن ، در سال 1869 عزم بر طبع وترجمهء كتاب كرد ؛ وچون دانشمند زبانشناس آلمانى ( أستاذ رشتهء أدب عربى ) ادوارد زاخائو / E . Sachau ( 1845 - 1930 ) رسالهء دانشگاهى خود را در باب تاريخ وتقويم خوارزم نوشته بود ، امر طبع وترجمهء كتاب بدو محوّل شد كه وى هم متن عربى را - به شرح آتى - ويراست وبا عنوان ( آلمانى ) تاريخ‌شناسى ملّت‌هاى مشرق‌زمين چاپ كرد ( لايپزيگ / 1878 ) ويك سال بعد هم ترجمهء انگليسى كتاب را با همان عنوان طبع ونشر نمود ( لندن / 1879 ) . زاخائو در سالهاى بعد مأمور طبع وترجمهء اثر ديگر بيرونى « تحقيق ما للهند » شد ، كه اين رسالت علمي را هم به نحوى عالي ومطلوب وبه كمال انجام داد . بيرونى تأليف الآثار خود را چنان كه زاخائو هم از برخى داده‌هاى متن كتاب دريافته ، در سال 391 ه / 1000 ( - 1311 سلوكى / اسكندرى ) بپايان برده است « 1 » ؛ وما نيز همين تاريخ را از يك فقره ( فرگرد 6 / بند 118 ) در بيان روز « هرمز » از ماه « تموز » سال 391 ( سنة احدى وتسعين وثلاثمائة للهجرة ) دريافته‌ايم ، كه اوّل محرّم همان سال ( 391 ) را نيز حسب تاريخ اسكندرى استخراج كرده است [ ص 181 ] . اما سال تأليف كتاب به شرحي كه طي تعليقات ( ش 1 ، 265 ، 507 ) آورده‌ايم ، هنگامى بوده است كه بيرونى در دربار أمير شمس المعالي قابوس بن وشمگير زيارى ( 366 - 388 - 403 ه . ق ) در گرگان مىزيسته ، پس آن را هم به اسم أو تأليف وپيشگاه آن پادشاه تقديم كرده است . بيرونى كه الآثار الباقية را در سالهاى جوانى خويش ( - 29 سالگى ) نوشته ، چنين نمايد كه تاريخ مزبور سال نخستين تحرير كتاب بوده باشد ؛ چه حدود 36 سال بعد ( در 65 سالگى ) هنگامى كه به سال 427 ه . ق فهرست مؤلّفات خود را مىنوشته ، كتاب الآثار را ( از نوشته‌هاى دورهء جوانى هنوز جزو تأليفات در دست تكميل ( با رفع نواقص واضافهء تعليقات ) وتحرير ثانوي ياد كرده است . « 2 » شواهدى از تجديد نظر در جاىجاى متن كتاب ( كه به قول أستاذ همايى ظاهرا تا پايان

--> ( 1 ) . Chronologie Orientalischer Volker , LeiPzig , 1878 , P . XXIV . ( 2 ) . فهرست كتابهاى رازي وبيرونى ، طبع دكتر مهدى محقّق ، دانشگاه تهران ، 1366 ، ص 38 و 71 .