پراكنده » اى كه در محافل اماميه به نام امام در گردش است كدامند . از سوى ديگر ، اثبات استقلال متقابل اين روايتهاى دوگانه ضرورت داشته است . چه ، اگر در محافل شيعي توانسته باشند ، به طريقي مستقل از صوفيان سنى ، أحاديث مربوط به تفسير امام ششم از قرآن را حفظ كنند ، عكس اين جريان به خودى خود مسلم نيست . بخلاف ، بيش از پيش آشكار مىشود كه صوفيان نسبت به آراء ناشى از تشيع پذيرفتارى زيادى داشته‌اند ، وهيچ چيز اين إمكان را نفى نمىكند كه روايت خاص خود از تفسيري را كه به امام جعفر صادق ( ع ) نسبت مىدهند از منابعى شيعي أخذ كرده باشند . مگر نه اين است كه خود ماسينيون در ارزش واعتبار اسناد ذو النون مصرى ، كه اين تفسير را از طريق مالك به امام جعفر صادق ( ع ) مىرساند ، شك مىكند ؟ لذا مسئلهء اصالت واعتبار اين تفسير عرفانى ، كه صوفيان به امام جعفر صادق ( ع ) نسبت مىدهند ، ما را به مسائل بغرنجى كه هنوز درست به مطالعه در نيامده ومتون بسيار پرحجمى كه شيعيان به نخستين امامان خود نسبت مىدهند باز مىگرداند . در مورد خود امام جعفر صادق ( ع ) ، خوشبختانه تفسيري تمام از قرآن وجود دارد كه محمد بن إبراهيم نعمانى ، شاگرد كلينى ( متوفى 329 ه / 940 م ) ، به نام امام گرد آورده است . اين تفسير را كه نسخه‌اى از آن در كتابخانهء بانكيپور « 5 » موجود است مىتوان لنگهء شيعي روايتي شمرد كه تصحيح آن را در اينجا به دست مىدهيم وهمان روايت مشهور در محافل سنّيان است . مقايسهء اين دو روايت در حقيقت چيزى بيش از « مقارنه‌هاى عقيدتي » را كه ماسينيون از آن ياد مىكند آشكار مىسازد . ما با اثرى واحد ، داراى فكر والهام واحد ، سبك واحد ، وحتى محتواى معنوي واحد مواجهيم . از آن بالاتر ، از هر دو سو ، كلماتي باز مىيابيم با الفاظى يكسان وبا اينهمه داراى موارد اختلافي مهم كه از دو منبع نقل جداگانه حكايت مىكنند . اين نتيجهء حاصل از تحقيق هر قدر مهم باشد ، بي گمان اين مسئله را حل نمىكند كه در اين روايات ، خواه سنى خواه شيعي ، چه أقوالي بواقع از خود امام است . در آنچه به تاريخ تصوف مربوط است يك امر مسلم است وما توجه را بر همين امر جلب مىكنيم : خاستگاه تاريخي اين تفسير منسوب به امام هر چه باشد ، ورود آن به محافل صوفي در زمان شكل بندى آيين عقيدتي عرفانى سنّى صورت گرفته ، در زماني كه صوفيان سدهء سوم ، با در دست داشتن واژگان فنى پر تنوع ودقيق ، در صدد بر مىآيند تا بسط وپرورش تجربهء روحاني

--> ( 5 ) شمارهء 1460 ، 232 ورق . از دوست خود پ . هامبى p . Hambye بسيار سپاسگزاريم كه در تهيهء ميكروفيلم آن براي ما قبول زحمت فرموده‌اند .