خود را به كتابت در آورند . اين در حكم آن است كه گفته شود تفسير مذكور سندي است كه زمينهء مطالعهء شكل بندى زبان فنى عرفانى در اسلام شمرده مىشود . در اثرى كه در دست تهيه است ، همهء دين صوفيان قرن طلايى به اين تفسير را بشرح نشان خواهيم داد . ماسينيون در اين زمينه ، تا آنجا كه به تأثر حلاج از اين تفسير مربوط است ، كاوشهايى كرده است ، ليكن اين تأثير از حلاج فراتر مىرود ، زيرا تفسير منسوب به امام ساختهايى را در بر دارد كه بعدا مسير عرفانى همهء صوفيان مىشود ومهمترين ألفاظ واصطلاحات آنان را به دست مىدهد . در اين مقام ، من باب مثال ، طبقه بندى مشهور منازل ومراحل عرفانى در مقامات وأحوال را ياد آور مىشويم . البتة در متون تصحيحى ما اين دو مفهوم در تقابل نيستند ، هر چند كه هر دو لفظ بارها به كار رفته‌اند . اما تفسير منسوب به امام چند بار فهرستى از حالات عرفانى به دست مىدهد كه آن را بايد نخستين طرح فهرستهاى مقامات وأحوال كه پس از قرن سوم رسميت يافته تلقى كرد . وهمچنين بايد عناصر علم جفر - معناى مرموز حروف الفبا - را به ياد آورد كه تفسير حاوي آنهاست وصوفيان آنها را أخذ كرده‌اند . همچنين قطعات بس مهمى از تفسير را خاطرنشان بايد ساخت كه در آنها تجربهء ديني چهره‌هايى از كتاب مقدس چون إبراهيم يا موسى تحليل مىشود ، قطعاتى كه بعدا نمونه وسرمشق تفكر صوفيان در آيات قرآني مربوط به همين چهره‌ها مىگردد . به همهء اين دلايل جا داشت كه علاقه‌مندان به تصوف بيش از اين نسبت به اين سند استثنائي بيخبر نمانند . با اينهمه ، تصحيح آن آسان نبود ؛ زيرا ، چنانچه گفتيم ، آشنايى ما با اين تفسير تنها از طريق نقل قولهاى سلمى ( متوفى 412 ه / 1021 م ) در حقائق التفسير است . پيش از هر چيز لازم آمد كه نشان آنها را در انبوهى از نقل قولهاى ديگر بيابيم ، زيرا حقائق تأليف گسترده‌اى است از متون كهن تصوف . چون اين كار روى يك نسخهء خطى پايان يافت ، ضرورت يافت كه از نو همين نشان يأبى را در نسخه‌هاى خطى ديگر انجام دهيم تا بتوانيم تصحيحى انتقادى پديد آوريم . اين تصحيح انتقادى ، در واقع ، از روى سه نسخهء خطى انجام گرفته است كه همه متعلق به كتابخانه‌هاى استانبول‌اند : فاتح 260 ( 164 ورق ) نسخهء بي تاريخ ، بدقت سواد بردارى شده ، با خطى بسيار ريز ، كه گاهى خواندنش دشوار است . اين نسخه را أصل گرفتيم وبسيار بندرت از متن آن دور شديم . بشير آغا 36 ( 338 ورق ) ، مؤرخ 1091 ه / 1680 م . خط يكى از كاتبان بس بيدقت