صدر المتأهلين است ، وى پس از تأسيس أصل اصالت وجود وتحقيق ثبوت جعل وجود وطرح تشكيك خاصّى بناى رفيع برهان صديقين را پى نهاد وكلام معجزآساى « يا من هداني اليه دلّتنى حقيقة الوجود عليه وساقنى من الحيرة إلى معرفته « 1 » » أو را تأييد نمود ؛ چه بر مفاد أصل اين برهان حقيقت وجود انحصار به ذات مطلقه أو دارد وتأييس تمام اعدام از كتم ليس ذاتي به گاه پگاه أفق استعداد بر عهده اوست ؛ لذا اين حقيقت مطلقه در مقام بساطت تمام أشياء است كه : « بسيط الحقيقة كلّ الأشياء « 2 » » ، وپس از تبيين منزلت مقام واجب الوجود در نظام كيان ، مقام علمي أو هويدا خواهد گشت چه علم أو در أفق بساطت ذات وغيب الغيوب با تأييس تمام أشياء قرين وتحقّق تمام موجودات منفعل از آن علم ذاتي است ، پس نداى عدم علم وى به جزئيّات در مقام ذات ياوه‌اى بيش نخواهد بود ، چه علم به معلوم در أفق ذات وجوب به مقتضاى قاعده فوق عين ذات أو وتابع علم است ودر ديجور تقييد تابع ماهيت ، وبالتبع معلوم ، خواهد بود ، پس حقتعالى در مقام بساطت ، عالم به جزئيات - قبل از ايجاد وبعد از ايجاد ، به نحو واحد - است . ولى از سوئى ادلّه نقلي علم ، گوياى نوع ديگرى از علم براي ذات واجب است ، كه از اين علم در اصطلاح به « علم فعلى » تعبير مىشود ، ومظاهر اين علم فعلى در صحيفه‌هاى الهى منتقش مىگردد ، ودر بررسى عرف اخبار به دو صحيفة بر مىخوريم : الف : لوح محفوظ . ب : لوح محو واثبات . در كار اين دو اصطلاح ، با واژه‌هاى ديگرى چون « كتاب مكنون » و « أمّ الكتاب »

--> ( - ) « أساس التوحيد » ، صص 367 - 368 ، تحليل نظريات فوق ، بيان وجه صحت وسقم آنها وصحت انتساب آنها مجال ديگرى را مىطلبد . ( 1 ) ر . ك : « مصباح المتهجّد » ، در بيان دعاى سجده دوّم . ( 2 ) ر . ك : « أسفار » ، ج 6 / 270 ، حيكم سبزوارى با استشهاد به كلام محقق داماد در « تقديسات » اين تحقيق را به قبل از صدرا مستند ساخته است . « شرح منظومة حكمت » ، صص 167 - 168 . لازم به ذكر است كه أساس اين طرح در ذيل تعليمات محيي الدين عربى كاملا به چشم مىخورد . « فتوحات المكية » ، ج 3 / 483 باب 377 .