اختلاف موادّ وامتزاجات آن ، واگر بغايت صافي باشد عقيق وزبرجد وياقوت ولعل وپيروزه وأمثال آن پديد آيد واز امتزاج زيبق وكبريت بحسب صفاء وكدورت ووفور نضج وعدم آن واعتدال مزاج وضدّ آن جواهر متطوّقه چون زر ونقره وآهن واسرب ونحاس وخارصينى پديد آيد . واگر بخار در زمين محتبس نبود ومتصاعد گردد واندك بود وحرارت آفتاب چندان نباشد / 142 - A / كه أو را بتحليل هوا گرداند چون سرماى شب آن را بزند شبنم شود وفرود آيد ، واگر به فسرد ژاله باشد واگر بسيار بود ودر كرهء نسيم غليظ شود ضباب پديد آيد ، واگر به كره زمهرير رسد وسرد شود ومتكاثف گردد ابر پديد آيد ، وچون تكاثف بيفزايد متقاطر شود وباران گردد وبعد آن تقاطر چون سرماش بزند وبفسراند تگرگ شود ، واگر پيش از تقاطر بفسرد برف باشد ، واگر با دخان آميخته بود چون بخار در كرهء زمهرير ابر شود ودخان در أو / 142 - A / محتبس گردد وقصد صعود كند وآن را بدرد رعد پيدا كند ، وگاه باشد كه از شدّت حركت واصطكاك مشتعل گردد وبرق پديد آيد ، واگر غليظ باشد صاعقه گردد . وهر گاه كه دخان بانفراد در زمين محتقن شود زلزله وشقّ زمين وخروج آتش از آن تولّد كند وجز آن اقسام ديگر كه از آنجا متولّد شود . وچون محتقن نبود ومتصاعد گردد وبه زمهرير سرد شود وباز گردد هوا را در موج آورد وباد پديد آورد ، واگر به شدّت حركت / 143 - B / وحرارت وقوّت وكثرت از زمهرير بر گذرد وبكرهء ناري رسيده باشد كه لطيفش بتحليل برود وآتش گردد وكثيفش ثقيل گردد وباز گردد وهوا را در موج آورد وباد برخيزد ، وباشد كه مشتعل گردد وجنبد وهنوز از زمين منقطع نشده باشد حريق شود وزمينى كه بدان متّصل بود بسوزاند . واگر منقطع شده باشد ولطيف بود شهاب شود واگر غليظ بود واشتعال در أو نماند وذو ذوابه / 143 - A / ونيازك وذوات الأذناب وذوات القرون وأمثال آن حادث مىشود .