فصل هفتم در بيان خلق وابداع / 118 - A / اكنون گوئيم اين تعدّد وتكثّر در ذات واحد مطلق وتفاصيل در عين جمع وجود بر دو قسم‌اند : ( 1 ) : بعضي دائم وسرمد ، و ( 2 ) : بعضي حادث ومنقضى ؛ چه هر موجودى كه بتعيّنى خاصّ مخصوص گشت از عين جمع ممتاز شد وبسمت امكان وشائبه عدم موجود آمد . وآن ممكن را ( الف ) : يا امكان ذاتي كافى بود در ظهور فيضان أو از واجب ، يا ( ب ) : نبود ؛ اگر كافى بود دائم باشد بديموميّت وجود مطلق از بهر دوام موجد ودوام فيض أو ودوام قبول اين ، وآن را ابداعى / 119 - B / خوانند چون عقول ونفوس وسماوات . وعالم إبداع را « عالم أمر » خوانند چه موجودات أو نه زماني باشد ، بمجرّد كلمهء « كن » - يعنى تعلّق إرادت حقّ تعالى بدو - بوجود آيد ، وعقول را باصطلاح متصوّفه « أرواح » خوانند و « عالم جبروت » نيز خوانند ، ونفوس را « عالم ملكوت » تا بسبب اختلاف عبارات سهو نيفتد . واگر امكاني ذاتي كافى نبود أو را دو امكان باشد ، يكى امكان ذاتي كه لازم حقيقت اوست يعنى لا استحقاقيّت أو نه وجود ونه عدم را / 119 - A / بحسب ذات ، وديگر امكان عارضى كه عبارتست از حصول استعداد تام ، وآن استعداد موقوف بود بر اجتماع جميع شرائط كه معدّ آنند ، وآن شرائط بايد كه حادث باشند چه اگر قديم بودندى مشروط بدان شرائط قديم بودى ومسبوق باشد بحوادثى چند ديگر لا إلى أوّل ، چه اگر منتهى شدندى بقديمى ، از قدم أو قدم همه لازم آمدى واين بود « 1 » إلّا بواسطهء حركتي سرمدي سماوي ومادّهء قديم عنصرى تا بدان حركت / 110 - B / استعداد بوقتى معيّن مخصوص شود وبدان مادّه تحادثى معيّن . وحركت مقتضى زمانست پس بضرورت اين ممكن در وجود مسبوق باشد بمادّه ومدّت ، وآن را كائن خوانند وعالم كون را عالم خلق خوانند ، أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ « 2 » .

--> ( 1 ) . در نسخه اين چنين است . ( 2 ) . قسمتى است از مباركهء 54 أعراف .