خواصّها و كذا صور جميع المعاجين . و نيز جائز است كه متركّب از اجتماع اجزا باشد ، چنان كه صورت اجتماعيه مثل صورت بيت . فإنّها متركّبة من اجتماع أجزاء البيت . فصل پنجم در بيان علّت غائيه علّت غائيه عبارت است از چيزى كه ايجاد چيزى ديگر از بهر او بود . و اين علّت ، به ماهيت و مفهوم علّت است . زيرا كه تقدّم اين علّت بر معلول در عقل است . لأنّ الفاعل ما لم يتصوّر الغرض من الفعل لم يفعله . فأمّا به وجود ، متأخّر از معلول است ؛ لأنّ وجودها لا يحصل إلّا بعد تحقّق المعلول . فهى علّة للمعلول بماهيتها و معلولة له بوجودها . و بدان كه غايتى كه مترتب بر سبب بر وجه دوام است و يا مترتب بر وجه اكثريت است ، چنان كه ترتّب اسهال بر شرب سقمونيا « 1 » ، آن غايت را « غايت ذاتى » گويند . و غايتى كه مترتب بر سبب بر وجه تساوى است و يا بر وجه اقلّيت است ، چنان كه ترتّب وجدان گنج بر حفر موضعى ، آن غايت را « غايت اتفاقيه » خوانند . فصل ششم در بيان ابطال دور و تسلسل دور عبارت است از توقف شيء بر شيء كه متوقف بر آن شيء است « 2 » ، چنان كه توقف « ا » بر « ب » و توقف « ب » بر « ا » . و دور باطل است . زيرا كه اگر وجود شيء متوقف بر چيزى بود كه وجود آن چيز متوقف بر آن شيء است ، توقف شيء بر نفس آن شيء لازم آيد . و نيز تقدّم شيء بر نفس آن شيء لازم گردد ، چنان كه مثلا اگر « ا » موقوف بر

--> ( 1 ) . Scammony واژه سقمونيا در سه مورد استعمال مىشود : 1 - گياهى كه در نواحى شرقى مديترانه مىرويد . 2 - ريشه گياه مزبور 3 - صمغ موجود در ريشهء اين گياه كه در قديم به عنوان داروى مسهل صفرا به كار مىرفته است . در اينجا معناى اخير مورد نظر است . ( 2 ) . حال يا بدون واسطه كه اين دور مصرّح است و يا با واسطه كه دور مضمر ناميده مىشود .