كه عدمى مقابل عدمى بود ، چنان كه عمى و لا عمى . و دليل اهل ملّت آن است كه : امكان مقدّم بر وجود است . پس اگر امكان وجودى باشد ، او را از محلّ چاره نبود . زيرا كه صفت است و آن امكان كه صفت است ، اگر قائم به ممكن بود ، قيام صفت وجوديه به معدوم لازم آيد ، و اگر قائم به غير ممكن باشد ، قيام صفت شيء به غير آن شيء لازم گردد . و اين هر دو باطل است . و فيه نظر لأنّ الإمكان اعتباري ، فجاز قيامه بالمعلوم . و دليل صحيح آن است كه امام فخر الدين رازى گفته است . و آن دليل اين است كه : امكان اگر وجودى باشد ، در وجود مشارك غير بود و مخالف به خصوصيت باشد . و ما به الاشتراك غير ما به الامتياز است . پس وجود امكان ، غير ماهيت او بود . و حينئذ حال خالى از اين نباشد كه وجود امكان يا « واجب لماهيته » بود ، يا « ممكن لماهيته » باشد . اگر وجود امكان « واجب لماهيته » بود ، امكان « واجب بذات » باشد . از اين لازم آيد كه ممكن « واجب بذات » بود . زيرا كه وجود ممكن ، شرط وجود امكان است ؛ و چون مشروط واجب باشد ، شرط به طريق اولى واجب بود . و اگر وجود امكان « ممكن لماهيته » باشد ، اين امكان را امكانى ديگر بود . و يعود الكلام فى ذلك الإمكان . فإن كان وجود ذلك الإمكان ممكنا تسلسل و إن كان واجبا يلزم وجوب الممكن و هو محال . و در اين دليل نيز بحث است . زيرا كه امكان امكان ، عين ذات امكان است . پس اگر وجود امكان « ممكن لماهيته » باشد ، تسلسل لازم نيايد . و حقّ آن است كه امكان عدمى است ، چنان كه اهل ملّت گفته‌اند ؛ و ليكن اعتبارى است ، كما مرّ . و بدان كه هر ممكنى كه هست ، محفوف به دو وجوب است : يكى از آن ، سابق بر وجود ممكن است ؛ و آن وجوب فيضان « 1 » ممكن از علّت تامّهء « 2 » اوست . و دوم لاحق

--> ( 1 ) . ش : « الفيضان » ريختن و المراد هنا الحصول . ( 2 ) . ش : العلّة التامّة هى ما لا يحتاج فى التأثير إلى شيء آخر .