بلكه او را اين الم حاصل است و هم از بهر اين ، التذاذ به صورت مليح به كثرت رؤيت ، كم مىشود . زيرا كه حينئذ الم كم مىگردد . پس لذّت نيز كم مىشود . و فلاسفه اتفاق كرده‌اند كه : سبب الم تفرّق اتصال است ، خواه تفرّق اتصال ، جسمانى بود ، چنان كه در جرح و قطع و ضرب است ؛ چه بدين امور تفرّق بعض اجزاى لحم است . و خواه تفرّق اتصال روحانى باشد ؛ چه آن نيز سبب الم تفرّق اتصال با مطلوب است . « 1 » و اين سخن را تزييف « 2 » كرده‌اند بدين كه : تفرّق عدمى است و الم وجودى . پس تفرّق ، علّت الم بذات نتواند بود . « 3 » و نيز كارد تيز انگشت را مىبرّد و الم بعد زمانى محسوس مىشود . پس تفرّق موجود مىگردد و الم با او موجود نمىشود . و اين دلالت مىكند كه تفرّق علّت الم نيست . و ابو على سينا سببى ديگر نيز بر الم زيادت كرده است « 4 » و آن « سوء مزاج » است . و در اين زيادت بحث است . لأنّه يجوز أن يكون سوء المزاج سببا للتفرّق الموجب للألم لا أنّه سبب له بالذات .

--> ( 1 ) . اين مذهب جالينوس است ؛ چه او معتقد است كه سبب قريب الم ، تفرق اتصال است . و سوء مزاج چون تفرق اتصال را به همراه دارد ، مولم است . ( 2 ) . ر . ك . تلخيص المحصّل ، ص 171 . ( 3 ) . « اين سخن خالى از اشكال نيست . زيرا گرچه عدم علّت موجود نمىشود ؛ امّا عدمى گاه علّت موجود مىگردد . مانند عدم حركت در مورد چيزى كه صلاحيت تحرّك را دارد . چه در اين حالت عدم حركت علّت يكى از اكوان ؛ يعنى سكون است . و مانند عدم شنوايى كه علّت كرى است و مانند عدم غذا كه در حيوان سالم علّت گرسنگى مىباشد » . تلخيص المحصّل ، ص 172 . ( 4 ) . قال الإمام فخر الدين رازى : « و مذهب الشيخ أنّ السبب الذاتى للألم إمّا التفرق و إمّا سوء المزاج المختلف إمّا بالذات فهو الحارّ و البارد و إمّا بالعرض فهو اليابس . لأنّه لشدة تقبيضه ربما كان سببا لتفرق الاتصال . و أمّا الرطب فإنّه لم يؤلم أصلا . و أمّا نحن فنظنّ أنّ السبب الذاتى هو سوء المزاج فقط » . المباحث المشرقية ، ج 1 ، ص 393 .