چون حامل صوت - كه آن هواست - به تموّج حركت مىكند ، گمان مىافتد كه صوت متحرّك است . و نيز بعضى گفته‌اند كه سبب قريب صوت تموّج هوا است و سبب بعيد او امساس عنيف است كه آن قرع « 1 » است ، يا تفريق عنيف است كه آن قلع « 2 » است . و استدلال براى علّيت تموّج به دوران كرده‌اند ؛ يعنى چون هواى خارج از حلق تموّج مىكند ، صوت حادث مىشود و به استمرار تموّج صوت مستمر مىگردد . و چون اين معنى [ تموّج ] معدوم مىشود ، صوت و استمرار صوت عدم مىپذيرد . و همچنين تموّج هواى خارج از مزامير و همچنين طنين طشت كه به تموّج هوا - لاضطراب نواحى الطشت - حاصل مىآيد و به تسكين طشت منقطع مىگردد . و اين استدلال ضعيف است . زيرا كه دلالت دوران ظنّيه است ، صلاحيت حجّيت ندارد . و حقّ آن است كه : چون به قرع يا قلع صوت موجود مىشود ، هوائى كه در موضع حدوث آن صوت است ، متكيف به كيفيت آن صوت مىشود . بعد هوائى كه مجاور آن هوا در جهات ستّه است ، متكيف به كيفيت آن صوت مىگردد . بعد آن مجاور مجاور آن هوا ، متكيف به كيفيت آن صوت مىشود ؛ تا آنكه به حسب شدّت صوت و ضعف آن به حدّى از حدود مىرسد . آنگاه سامعى كه واقع در آن مسافت است ، آن صوت را استماع مىكند . و بعيد نيست كه هوا تا آن مسافت تموّج كند ، متكيف به كيفيت صوت شود . و سبب اختلاف صوت به جهارت و خفاتت ، اختلاف مقاومت و اختلاط اصوات است . زيرا كه شدّت مقاومت موجب جهارت است و ضعف مقاومت موجب خفاتت .

--> ( 1 ) . ش : و الصوت القرعى أشدّ انبساطا . ( 2 ) . ش : و لا بدّ فى القرع و القلع من المقاومة ( أى مقاومة أحد الجسمين للآخر ) و إن لم توجد الصلابة ، أمّا فى القرع فكما إذا تسرع الماشى فإنّه يصوت مع عدم الصلابة ؛ و أمّا فى القلع فكما فى القطن فإنّه لا يصوت لعدم المقاومة فجزء العلّة المفيدة المقاومة لا الصلابة .