حديث يا ذكر آن نمايد اين امر كه نظر كند پس اگر آن حديث صحيح يا حسن بوده باشد بگويد قال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و سلم كذا او فعل كذا يا مثل آن از صيغهاى جزم و اگر ضعيف باشد پس نگويد قال او فعل او امر او نهى و مثل آن را از صيغ جزم بلكه بگويد روى عنه كذا او جاء عنه كذا او يروى او يذكر او يجلى او يقال او بلغنا يا چيزى كه مشابه آن باشد و سيوطى در تدريب الراوى شرح تقريب النواوى در ذكر تعليقات صحيحين گفته فما كان منه بصيغة الجزم كقال او فعل او امر و روى و ذكر فلان فهو حكم بصحته عن المضاف إليه لأنّه لا يستجيز ان يجزم بذلك عنه الا و قد صحّ عنده عنه ازين عبارت واضحست كه از تعليقات آنچه بصيغهء جزمست محكوم بصحتست از مضاف إليه زيرا كه او يعنى بخارى جائز نمىداند كه جزم كند به اين تعليق از آن كس مگر آنكه ازو نزدش صحيح شده باشد پس هر گاه بخارى در نسبت تعليقى به شخصى بىصحت آن تعليق ازو جزم نمىنمايد چه طور نزدش جائز خواهد بود كه كسى حديثى را بجناب رسالت مآب صلّى اللَّه عليه و آله و سلم يا باحدى از صحابه بىصحت آن حديث بصيغهء حتم و جزم نسبت نمايد كه بالاولى او ارتكاب امر غير جائز بجسارت عظيمه كرده است و نيز سيوطى در تدريب بعد ذكر موضوع بودن حديث مروى از أبى بن كعب در فضل قرآن سورة سورة گفته و قد اخطأ من ذكره من المفسرين فى تفسيره كالثعلبى و الواحدىّ و الزمخشرى و البيضاوى قال العراقى لكن من ابرز اسناده منهم كالاولين فهو ابسط لعذره إذا حال ناظره على الكشف عن سنده و ان كان لا يجوز له السكوت عليه و اما من لم يبرز سنده و آورده بصيغة الجزم فخطاؤه أفحش ازين عبارت آشكارست كه حديث مروى از أبى بن كعب را هر كه از مفسرين در تفسير خود وارد نموده خطا كرده است و حافظ عراقى افاده نموده كه هر كه از ايشان اسناد آن را ظاهر كرده پس او ابسطست براى عذر خود زيرا كه ناظر آن را احاله كرد بر كشف سند آن هر چند براى او سكوت بر ان جائز نه بود يعنى با وصف اظهار و ابراز سند نيز تنصيص بر مقدوحيت آن لازم بود و اما كسى كه سند آن را ظاهر نكرده و آن را به صيغه جزم ذكر نموده پس خطاى او افحشست پس بعد درك افادات اين ائمه عالى درجات قدرى تامل بايد كرد و بديدهء انصاف بايد ديد كه هر گاه نزد علما ذكر بصيغهء جزم مخصوص بحديث صحيح و حسن باشد و ذكر حديث ضعيف هم چه جاى موضوع به آن صيغه جائز نباشد بلكه بخارى گذشته از حديث و خبر در تعليقات هم نسبت تعليقى به كسى نكند تا آنكه ازو صحت آن نزدش معلوم نباشد و حافظ عراقى ايراد حديث موضوع را بصيغهء جزم خطاى فاحش داند چگونه ممكنست كه حديث طير نزد علامهء مسعودى و حافظ بن عبد البرّ و محمد بن طلحه شافعى و صفورى و ابن روزبهان و فاضل حفرى و شاه ولى اللَّه صحيح يا حسن نباشد يا ايشان و العياذ باللّه با وصف علم بموضوعيّت و مقدوحيت و مطعونيت و مجروحيت آن بصيغهء حتم و جزم آن را وارد كرده مرتكب خطاى