حكماى طبيعى و ماديّون و دهريون ، به نحو اطلاق منكر معادند ؛ چون حقيقت انسان ، نزد آنان همين هيكل محسوس مادى است كه بقا ندارد و فناپذير است . اين دسته از مردم به شرايع و مذاهب و اديان الهيه معتقد نيستند و به طور كلى غير از محسوسات و ماديات ، چيزى را قبول ندارند . جمعى ديگر كه به مبدأ وجود معتقدند ، چون در حقيقت انسان - كه آيا مادى صرف است و به مجرد موت ، فانى مىشود و يا در او جهت بقا كه همان تجرد از ماده باشد ، وجود دارد تا باقى باشد - شك دارند ، در امر معاد نيز شاكّند . قايلان به تناسخ نيز منكر معادند ؛ چون نفوس را دائم التردد در ابدان دانند ، به شرحى كه در طى مباحث عالم مثال تقرير نموديم ، و به عالمى ديگر كه ما آن را معاد مىدانيم اعتقاد ندارند . دلايل قوى بر بطلان تناسخ قائم است . و دليل ابطال تناسخ عود روح به همين بدن دنيوى بعينه كه معاد عين مبتدأ باشد ، را نيز باطل مىنمايد . و اعتقاد به اين كه شرع ، اين نوع از تناسخ را جايز مىداند - كما سيأتى - از سخايف آرا و عقايد بشمار مىرود . قايلان به تجرد نفس و معتقدان به عود آن به بدن در يوم معاد ، بدن اخروى را به حسب صفات و آثار و اشكال و هيئات ، عين بدن دنيوى نمىدانند ، لذا جمع كثيرى تصريح كرده‌اند كه بدن محشور ، مثل بدن موجود در دار غرور است نه عين آن . بايد اين اصل را نيز مسلم گرفت كه عود روح به بدن در همين عالم دنيا تناسخ و عود آن به بدن در عالم بقا و آخرت ، معاد و حشر است . آيات و اخبار نيز بر مثليت دلالت دارند ( . . . بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ ) [ 1 ] ، بدن اخروى مانند بدن دنيوى از مادهء بدن دنيوى مخلوق نيست بلكه از منشآت نفس است به اذن حق و برخى از آيات ديگر نيز به اين معنا بىدلالت نيستند .