صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
460
شرح بر زاد المسافر صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين ) ( تحقيق آشتيانى ) ( فارسى )
استدعاى غيبى ، به صورت اعيان ثابته در مرتبه علم تفصيلى و مقام واحديت ، ظهور مىنمايد . و چون طلب از دو طرف است ، نتيجه آن تجلى اسما است در مظاهر اعيان به فيض مقدس و نتيجهء آن ظهور ما فى الغيب است در صفحات آفاق و انفس . بنابر آنچه ذكر شد بايد در مقام علم ربوبى ( علم به نظام اتم ) جميع مراتب وجودى و سلاسل علل و معلولات على طريق الأشرف فالأشرف متقرر و متحقق باشند و چون نظام خارجى ، ظل نظام ربوبى است ، عالم وجود در سلك نظامى تام كه احسن و اتم از آن متصور و معقول نمىباشد واقع گردد . و اين ، مستلزم آن است كه آنچه از ممكنات امكان ذاتى و يا از براى قبول نور وجود استعداد دارد ، از كتم عدم خارج شود و وجود خارجى پيدا نمايد و اين معنا بدون تقدم اشرف بر اخس در وجود خارجى محقق نمىشود . و نيز امكان ندارد موجودى در عالم ملكوت از وجود و كمالات لايق خود ممنوع گردد . و نيز علم عنايى حق ، مستلزم آن است كه موجودات واقع در عالم زمان و حركت ، به كمالات لايق خود برسند و هيچ موجودى ، از نيل به كمالات لايق خود ممنوع نگردد . به عبارت ديگر ، ذات ، به جهت انبساط ربوبى ، صرف وجود و صرف علم و قدرت و محض اراده و فعليت است و در وجود و كمالات و صفات و اسماى لازم وجود صرف ، نهايت و حدّ ندارد و از طرفى صريح ذات او از براى حقايق وجوديه علت است ، لذا وجود در جميع مراتب وجودى ، همهء كمالات موجود در مقام صريح وجود را داراست و كمالات وجودى ، در شدت و ضعف و تماميت و نقص ، تابع اصل وجودند و هر معلولى در مرتبه علت به وجودى اعلى و اتم تحقق و تقرر دارد كه به مناسبت اين جهت و حيثيت ، از علت صادر مىشود كه از اين معنا گاهى به وجوب سابق بر وجوب معلول و تارة از آن به سنخيت تعبير شده است و اين كينونت همان وجود اشيا است در علم حق و يا تحقق و تقرر اشيا است در مرتبهء علت ، پس علت ، مقام جمع معلول و خلق ، مرتبهء قرآنى مخلوق و خلق ، مقام تفصيل آن وجود است و ترتب حقايق وجودى بر علت وجوبى ،