عقلى جهت نفس به اقسام مذكور ، به حصر عقلى است . و ثبوت صورت علمى جهت عالم يا به نحو حلول است يا اتحاد يا قيام به فاعل صدورى . توضيح فيه تحقيق عرشي بايد در نحوهء حصول صور عقلى و خيالى از براى نفس و تحصّل فعليات جوهرى جهت باطن وجود لطيفهء انسانى ، چند مطلب ، مورد توجه قرار گيرد : يكى ، آن كه بنابر حركت جوهرى ، بايد در مادهء مستعد از براى نيل به درجات نباتى و حيوانى و انسانى ( إلى آخر فنائها في اللّه ) جنبش و تحرّكى حاصل شود تا نفس از مقام اسفل سافلين به درجات اعلى عليين و اصل شود و جهات مغايرت بين نفس كه در اول مرحلهء وجود ، نسبت به مراتب تخيلات و تعقّلات فقط ماده و هيولاى صرفه است ، برداشته شود . و اين معنا همان سفر و عروج معنوى نفس است كه در قوس صعودى آن حاصل مىشود و اهل عرفان ، به اين عروج ، معراج تركيب ، اطلاق نموده‌اند . بنابراين ، نيل به مراتب خياليه و درجات برزخيه عبارت است از اتصال نفس به عالم برزخ از راه حركت ذاتى و تحول جوهرى و حصول صور خيالى در نفس ( كه به قيام صدورى به نفس يعنى جهت تخيل و برزخ نفس قائم است ) نتيجه و علامت و امارهء اين ، تحول جوهرى است ؛ چه آن كه اگر نفس به همان مرتبهء قوه و استعداد ، باقى باشد ، فاقد بصر معنوى ، جهت شهود اين صورت خواهد بود و ذات فاقد قوهء شهود ، هرگز به حقيقت اين صورت نايل نمىشود . به عبارت ديگر نفس ، به واسطهء معدّات خارجيه ، تحولى ذاتى به آن راه مىيابد و از عالم شهادت و حس به مقام معنا مسافرت مىنمايد و بر طبق استعدادى كه از ناحيهء معدات خارجى حاصل شده است و يا به عبارت بهتر تحصيل نموده است ، معنا و صورتى را واجد مىشود كه از باطن ذات آن پديد مىآيد و اين