حكيم دانا و فيلسوف محقق آقا على مدرس معروف به آقا على حكيم ، داراى طريقهء خاصى در معاد است كه با مختار برخى ديگر از محققان متأخران مثل غياث الدين منصور و دوانى و مير داماد از اين جهت فرق دارد كه آقا على [ 1 ] عود روح به بدن و يا تعلق آن به جسم را مطابق آنچه در روايتى از حضرت صادق در تفسير صافى نقل شده است ، به حركت بدن به طرف روح و اتصال آن بعد از حركات ، به نفس ناطقه مىداند . و در اين باب رساله‌اى تأليف نموده است كه در تهران به چاپ رسيده است [ 2 ] . و اين رساله ، مجموعهء حواشى اوست كه به برخى از مواضع كتاب نفس اسفار نوشته است . قال - قدس اللّه روحه : « و اعلم أنّ المركّب ، منه حقيقي و منه اعتباري ، و الأوّل ماله وحدة حقيقيّة يصير بها واحدا حقيقيا مندرجا تحت واحد من الأنواع المتحصّلة الحقيقية من

--> ( 1 ) حواشى آقا على بر قسمت سفر نفس اسفار ، مفصل است . و شايد تمام آن حواشى بيش از مطالب كتاب نفس است و متضمن عالىترين تحقيقات در علم النفس . اين حواشى را استاد آقا على به سفر نفس كتاب اسفار منتقل نموده است و اين كتاب در دست مرحوم دانشمند بزرگوار آقا ميرزا فضل اللّه خان آشتيانى بود و هم اكنون در تصرف ورثه مرحوم آقا على مدرس است . طبع و انتشار اين حواشى خدمتى است بر عالم فلسفه و علم .