از فعل و انفعال مادى حاصل مىشود و فعل و انفعال مادى ، معدوم مىشود و مدرك يعنى صورت ادراكى و علم حاصل از شىء خارجى ، باقى مىماند ، لذا مواد و صور جسمانى متقدر خارجى نه بالذات متعلق ادراك واقع مىشوند و نه ذات خود را ادراك مىنمايند ، چون صورت مادى ، داراى وجود حاصل بالفعل نيست و هر شىء كه فاقد صراحت ذات است و صميم ذات ندارد ، نه خود را واجد است و نه مشهود و معلوم غير مىگردد ، لذا صورت منتزع از آن كه وجود للنفس باشد و در صقع داخلى نفس قرار مىگيرد ، ادراك مىشود و صورت ادراكى مسلما قابل اشارهء وضعيه نمىباشد و در جهتى از جهات عالم ماده و گيتى واقع نيست ، اگر چه داراى تجسم و تقدر است . و همين حفظ جهات جزئيت و تجسم در صور ادراكى جميع قواى غيبى مدرك نفس ، بر بقاى جهت جزئى و بدنى انسان دلالت دارند و شخص منتقل به آخرت به حسب بدن و روح همان شخص موجود در دنياست و انسان ، به حسب روح و بدن هر دو داراى حشر و معاد است ، بلكه كليهء حقايق موجود در عالم معاد جسمانى و جنات اجسام ، مشهود و معلوم نفس است و نفس ، با كليهء قواى جزئى بدنى محشور مىشود نه آن كه جهات بدنى و امور جزئى مخصوص جهت حيوانى نفس انسانى معدوم شوند و حشر ، اختصاص به حشر روحانى و معاد منحصر در معاد روحانى و عقلانى باشد . پيدايش اكثر عقايد باطل در معاد - از قبيل اعتقاد به وجوب تناسخ - از اين ناحيه پيدا شده است كه جمعى خيال كرده‌اند جهت جسمانى انسان ، فانى و معدوم مىشود و آنچه كه باقى و محشور است ، جهت روحانى نفس ناطقه است و جنت و بهشت حسّى جسمانى و جهنم و عذاب و آلام جسمانى در آخرت محال است ، در حالتى كه جهت حيوانى و جسمانى و تعلّق جزئى نفس با همه شعب و فروع خود در آخرت ظاهر مىشوند و محشور در آخرت همان انسان موجود در دنيا و همين روح متعلق به جسم است نه امرى ديگر .