و صورت به اعتبارى و مركب است از اعضا و جوارح به اعتبار ديگر - منافات ندارد . نفس انسانى نيز در جميع اين مراتب ، موجود است ، در مرتبه‌اى نفس نباتى و در موطنى نفس حيوانى و در مشهدى نفس كلى الهى ملكوتى است [ 1 ] و جميع اين مراتب در جميع مراتب ديگر وجود دارد ، ولى مناسب با آن مقام و موطن . و نيز بايد فهميد كه هر مرتبه‌اى از مراتب وجودى انسان به اعتبارى صورت و به اعتبارى ماده است تا برسد به مقام و موطن آخر نفس كه مقام فناى در قدس و موطن استغناى آن از ماده و قوه و استعداد باشد . بنابراين ، صورت بدنى ، داراى ماده‌اى است و همين صورت بدنى ، خود ، ماده و هيولاست از براى تحقق صور ادراكى و صورت ادراكى خيالى كه خود به حسب مرتبهء وجودى با لوازم و تعينات اولى خود ، مصداق جسم نامى حساس متحرك بالاراده باشد ، هيولا و ماده است از براى تحقق صورت عقلانى كلى . ولى از آن جايى كه انسان داراى نفسى است و بدنى ، به اين اعتبار صورت بدنى ، در مقابل نفس ناطقه ، لا به شرط و غير متعيّن لحاظ مىشود و آنچه كه ملاك صدق معناى انسان بر فرد خارجى انسان است ، نفس مقوّم ذات انسان و صورت مجرد و هويت حىّ اوست كه اصل باقى است و بدن دائما متحول و متحرك است ، لذا انسان به اعتبار نفس ناطقه ، انسان است ؛ به اين معنا كه انسان بعد از بوار بدن و حصول موت ، مصداق انسان است . لذا در مراتب تحولات بدنى ، اصل باقى ملاك تحقق است . و هويت بدنى با آن كه به حكم حركت ، محكوم به فناى دائمى است ، مع ذلك در جميع مراتب حركت و دوران عمر ، بدن انسان محسوب مىشود ؛ لذا صدر الحكماء فرموده است : « السادس : أنّ هوية البدن و تشخّصه إنّما يكونان بنفسه لا بجرمه ، فزيد