هر شىء نحوهء تعين آن شىء است . در علم حق نيز مشهود ، تجليات حقيقت وجود است و ماهيات به منزلهء سراب وجود و عكس و ظل هستى و امور اعتبارىاند كه تركيب اين امور اعتبارى با بساطت ذاتى وجود منافات ندارد . در اين مطلب خوب بايد دقت نمود كه حل كثيرى از مشكلات معاد و تماميت برخى از مقدمات ديگر در معاد بر همين اصل اصيل توقف دارند . و صدر الحكماء در برخى از آثار خود ، هر سه مقدمه را در يك مقدمه قرار داده‌اند كه اصالت ، به وجود اختصاص دارد و ماهيات ، امورى اعتبارىاند ، پس صادر از علت ، وجود است و وجود مفاض از علت ، منشأ تشخص بلكه عين تشخص است . و وجود با وجوب نيز عينيت دارد و چون عليت و معلوليت در مراتب وجود است ، قهرا ملاك شدت و ضعف نيز در اصل وجود است . و از آن جايى كه صعود در مراتب وجودى بر طبق نزول است و حقيقت وجود در مقام تجلى در مراتب ، بالذات متجلى است نه به امرى زايد بر اصل ذات . به عبارت واضح‌تر ، حق اول ، بسيط تام الوجود و صرف هستى است و آنچه كه در خالقيت حق مدخليت دارد ، امرى زايد بر ذات او نيست ؛ اراده ، علم و قدرت و عليت ، عين ذات احدى است . و حق ، به صريح ذات ، خالق و بارى و مصور و اول و آخر است . در مقام تكامل و تصاعد وجود و صور عنصرى و رجوع صور وارد بر مواد و استعدادات ، بالذات و به حسب جوهر حقيقت ، به سوى اصل وجود متحركند و اشيا به جوهر ذات و حقيقت ، رو به كمال مىروند و وسايط بين علل اشيا و اشيا برداشته مىشود و اين ، مبتنى است بر وقوع حركت در جواهر و چون اصالت ، به وجود اختصاص دارد ، شىء متحرك قابل تكامل و صعود و امر عارج به عروج تركيبى ، وجود متحركات است و ماهيات به تبع وجود ، متحركند . انسان راجع به طرف آخرت ، چون آخرت ، در طول عالم ماده واقع است ، ناچار بايد مسافت بين دنيا و آخرت را طى نمايد و بعد از قطع منازل دنيوى ، به آخرت برسد ؛ ذات ثابت و جوهر ساكن و وجود متوقف ، هرگز از دنيا