نحو تدريج بيابد ، ناچار به حسب جوهر ذات ، مترقى به مراحل كمال است نه آن كه سير آن از ماده به سوى فعليات ، امرى عرضى و متأخر از جوهر ذات آن باشد . و حافظ موضوع حركت جوهرى ، اصل ماده و هيولاست با صورتى از صور حاصل از ناحيهء تكامل و حصول فعليات على سبيل التدريج . و متحرك به حركات جوهرى و متصور به صور انسانى در مراتب حركت ، مرتبهء ضعيف طبيعت انسانى است به سوى مرتبهء كاملتر و چون حركت در جوهر ، فرع بر اشتداد در حقيقت است ، موضوع حركت ، انسان است كه واقع در صراط انسانى است به نحو سلوك تدريجى و ما لأجله الحركة نيز انسان است . و در اين حركت ، انسان است كه در انسانيت ، مسير تدريجى تكاملى دارد و نهايت نيز نيل به صورت انسانى تام الوجود است به قدر استعداد مسافر به مقصد انسانى . و از اين باب است كه حركت جوهرى بر اصالت وجود و اثبات وحدت حقيقت وجود و وقوع تشكيك در اصل واحد و اذعان به اين كه در حركت استكمالى ، متحرك ، داراى درجات و مراتب وجودى است توقف دارد و در مقام حركت ، هر صورتى بر صورت ديگر واقع مىشود از باب اين كه هر فعليت وارد بر ماده ، مادامىكه حركت ، باقى است به حسب نفس ذات ، ماده و هيولاست جهت صور لاحقه و به اعتبارى هر صورت ناقص ، استعداد ذاتى ، جهت صورت بعدى كامله است و به اعتبارى داراى جهت اعدادى است از براى افاضهء صور اشتدادى از مبدأ فاعلى غيبى و اگر اين حركت ادامه پيدا نمايد و در مواد ، استعداد نيل به حد اعلاى از تكامل تدريجى موجود باشد ، همين مبدأ غيبى ، صورت تامه و جهت كمال طبيعت متحرك به طرف اين صورت مجرد غيبى خواهد شد . و در جاى خود ثابت شده است كه علت مفيض وجود ، بالأخره غايت و نهايت و صورت كمالى معلول متحرك است . و اگر در حركات و استكمالات ، غايت وجود شىء علت آن نباشد ، لازم آيد كه شىء در سلوك تدريجى ، به طرفى غير جهت علت خود رود و لازم آيد كه شىء واحد ، داراى دو صورت تماميه باشد . و از آن جايى كه مجرد