وجود انسان و بروز و ظهور اين صور در قيامت صغرى و كبرى و كيفيت ظهور عذاب و طلوع آن از باطن وجود نفس و مقام غيب انسانى و حشر انسان در قيامت به صور نيات و كيفيت تبديل صور كامن در باطن وجود ( كه در دنيا رجوع به مقام غيب نفس نموده‌اند ) به صور ظاهر و بالأخره تبديل غيب و باطن به شهادت و ظاهر و ظهور سراير و رجوع ظاهر به باطن و غير اينها از مسائل مهم ، از طرق اهل بيت ، لطايف و اشارات و تصريحات زياد ، موجود است . * * * اين امر در جاى خود مسلم شده است كه نفوس ، جهت استكمال و تكامل ، به ابدان تعلق گرفته‌اند . و از براى خلاصى از وجود جمعى و قرآنى و كينونت اجمالى و تحقق تبعى و رسيدن به وجود خاص و هستى مخصوص خود ، از مقام جمعى و اجمال به مقام تفصيل وجودى متنزل شده‌اند و به ابدان جسمانى تعلق گرفته‌اند . بنابراين ، هيچ نفسى در عالم ، قبل از طبيعت و بدن ، به وجود خاص و منفرد از غير ، وجود و تحقق ندارد . و اين كه در لسان اهل معرفت و يا در زبان كتاب و سنّت وارد شده است كه نفوس ، قبل از ابدان ، در عالم عقل و يا برزخ موجودند ، مراد از وجود و تحقق ، همان تقرر علمى و تعيّن قضايى است نه وجود قدرى و تحقق خاص هر وجود . و نشئهء خاص نفوس ، همين نشأت طبيعت است . و نفس ، در مقام وجود طبيعى در اول مرحلهء تحقق و ثبوت ، عين مواد و اجسام است . و اين كه در السنهء حكماى قبل از صدر المتألهين و در كتب و مسفورات حكماى اوايل و فلاسفهء دوران اسلامى مسطور است كه نفس ، روحانىّ الحدوث و روحانى البقاء است ، از اغلاط است . و انكار حركت در جوهر ، سبب التزام محققان به اين مبناى سست مختل الأساس و البنيان گرديده است . نفس ، در ابتداى وجود ، عين مواد جسمانى است و به واسطهء حركات جوهرى ، بعد از طى درجات نباتى و حيوانى ، وارد مرحلهء انسانى و نشأت و عالم