روحانى و اخروى مىشود . و به مقام فعليت تام نمىرسد ، مگر آن كه به مقام عقلى و عالم ملكوتى برسد و موجودى مجرد و تام العيار و ابدى الحيات گردد . اگر چه نهايت وجودى نفوس ناطقه ، به حسب استعدادات ، مختلف است ، پاره‌اى از نفوس به مقام فناى في اللّه و بقاى به حق مىرسند كه : پس عدم گردم ، عدم چون ارغنون * گويدم : إنّا إليه راجعون راجع آن باشد كه بازآيد به شهر * سوى وحدت ، آيد از تفريق دهر * * * در كلمات و مسفورات محققان از قدما وارد است كه « النفس و البدن يتعاكسان إيجابا و إعدادا » كنايه از آن كه نفس ، به اعتبار آن كه صورت تماميت بدن است ، علت وجودى بدن بما هو بدن است و ابدان ، علل اعدادى جهت تكامل نفوسند . و نفس ، براى نيل به مقام منيع لايق ذات و اسما و صفات خود و رسيدن جهت تحقق كامل به اسم - اللّه - به سجن و زندان طبيعت مبتلا و به سلاسل قواى مادى مقيد شده است كه : « كرده‌اند اين تله در خاك ؛ كه عنقا گيرند » . خاك ، چون عنقا و آدم ، اوج اوست * فعل ، چون دريا و عالم ، موج اوست در حضيض فعل حق بس اوج‌هاست * موجها دريا و دريا موجهاست و اين معنا نزد اهل حق نيز مسلم است كه نفس ، هرگز به عقل صرف مبدل نگردد ( به اين معنا كه به كلى و به تمام مراتب ، وجود معقول و معناى بحت گردد و جهت تجسم آن زايل شود كما عليه المشهور ) اگر چه به حسب درجات وجودى و جامعيت هستى و كمال تحقق ، اكمل از عقل شود . و هميشه نفس به بدن اضافه دارد و اضافهء به بدن كأنّه نحوهء وجود نفس است كه از اين وجود هرگز منسلخ نشود ، ولى در ابدان ، تفاوت ملحوظ است . و بدن مضاف به نفس ، اعم است از بدن جنينى و بدن طفل تام الوجود در رحم و طفل مسافر به عالم دنياى خارج از رحم مادر و وجود طفل در گهواره و تكامل اين بدن تا رسيدن به مقام صبىّ مراهق و مكلّف و طى مراتب شباب و ورود در دوران رجوليت و طى درجات رجوليت