گذشته از آنكه به تدوين وتأليف آثار سودمند اعتقادي انجاميد ، تحوّلاتى چند را نيز در سير تكاملى علم مزبور پديد آورد كه از همه مهمتر ، روش طرح مسائل كلامي بود . بدين معنى كه متكلّمان شيعي با احساس اين ضرورت كه بايد به زبان علمي متداول سخن گفت ؛ بر آن شدند كه مانند ديگر متولّيان دانش كلام ، از اصطلاحات وتعبيرات فلسفي يارى بجويند ومعتقدات مذهبي خود را تا آنجا كه مىتوانند از استناد به نقل دور سازند . به ويژه آنكه اعتماد دو منبع پرفيض دريافت ارزشهاى اسلامى از عقل ونيز طرح مسائل عقلانى در اين دو منبع ، خود عامل گرايش پيروان مذهب تشيّع به براهين عقلي وبكارگيرى روشهاى فلسفي بود . « 1 » ظاهرا نخستين كسى كه در اين راه گام نهاد ، شيخ مفيد وديگرى أبو إسحاق إبراهيم بن نوبخت بود . بعد از ايشان ، كسان ديگرى نيز همين راه را ادامه دادند كه خواجة نصير الدين طوسي - طاب ثراه - با تدوين كتاب ارزشمند « تجريد الاعتقاد » گوى سبقت از ديگران ربود . « 2 » همين كتاب است كه توسّط دانشمندان بزرگى شرح شده واز ميان آنها سه شرح مهمّ « كشف المراد » ( اثر علّامهء حلّى ) ، شرح جديد ( اثر ملا على قوشجى از علماى أهل سنت ومتوفى به سال 879 ) و « شوارق الالهام في شرح تجريد الكلام » ( اثر ملّا عبد الرزّاق لاهيجى ) مشهورتر بوده است . كتاب اوّل وسوم در حوزه‌هاى علمي شيعي به عنوان متن كلامي تدريس مىشده‌اند ودر حال حاضر نيز بعضا تدريس مىشوند . « 3 » اين روش ، اگر چه آثار مثبتى داشته ومبيّن برترى علمي تفكّر شيعي بوده است ؛ امّا پىآمدهايى منفى را نيز سبب شده است كه ذيلا به يك مورد مهمّ اشاره مىشود : گروهى از پژوهشگران مسائل كلامي ، بويژه آنان كه پيرامون عقايد مذاهب اسلامى به بحث وكنكاش مىپردازند ، روش طرح مطالب كلامي را در كتب اماميّه نشان آن گرفته‌اند كه پيشوايان اين مذهب نيز مانند ساير فرق اسلامى ، در باب عقايد فقط به بيان

--> ( 1 ) - لاهيجى در مطلب اوّل از مقدمهء شوارق الالهام اين نكته را بازگو كرده كه گرايش اماميّه به فلسفه به دليل اهميّتى بوده است كه در اين مذهب نسبت به استدلال وبرهان وجود داشته است . بر خلاف معتزله كه از فلسفه براي مطالب خود يارى مىجستند وبر خلاف اشاعره كه فلسفه را بمنظور ابطال آن مىآموختند . ( 2 ) - شرح أحوال ومقام علمي وخدمات بزرگ خواجة نصير الدّين طوسي در كتابي به نام « أحوال وآثار خواجة نصير الدّين طوسي » تأليف مرحوم محمّد تقى مدرّس رضوى ونيز كتاب « فلاسفهء مشهور شيعه » به تفصيل آمده است . ( 3 ) - بنا بر نقل آقاى دكتر محقق در مقالهء « سهم ايرانيان در تحوّل علم كلام » مجموع شروح وحواشي بر « تجريد » خواجهء طوسي از صد عدد متجاوز مىباشد ( بيست گفتار / 33 )