اين روايات چيست ونهى به چه مواردى تعلّق گرفته است : يك - در لسان اخبار رسيده از امامان شيعه - عليهم السّلام - از مسائل ديني ، خواه بحثهاى اعتقادي وخواه بحثهاى مربوط به فروع عملي ، با عنوان « فقه » « 1 » وبعضا با عنوان « حكمت » « 2 » ياد شده است . شايد بهمين دليل باشد كه أبو حنيفة نيز - كه غالبا أو را پيشگام كنكاشهاى كلامي مىدانند - براي معرّفى اين علم ، واژهء « فقه أكبر » را در برابر « فقه أصغر » ( علم به احكام شرعي ) بكار برده است . « 3 » گذشته از اين ، نام‌گذارى « كلام » بر دانش عقايد به زماني متأخّرتر از تاريخ تدوين علم مزبور بازمىگردد وحال آنكه آغاز اين تدوين قطعا بعد از روزگار امام پنجم وششم - عليهما السّلام - بوده وبنا به گزارش مورّخان ، نخستين كسى كه بر تدوين علم ياد شده همّت گماشته ، مهدى عبّاسى بوده است . « 4 » البتّه پيش از وى مناظرات ديني وجود داشته است ، امّا علمي به نام « كلام » بعدا پديد آمده است .

--> محدث خبير وعارف بصير ، مولى محسن فيض كاشاني اين دو روايت را در باب مذّمت علم كلام آورده است . امّا با دقّت در مضمون ساير روايات وارد شده ، به آسانى مىتوان دريافت كه اين دو حديث نيز مانند ساير روايات منقول در اين زمينه ، در مقام نفى كاوشهاى اعتقادي نيستند . تفصيل اين سخن در صفحات آتى خواهد آمد . ( 1 ) - براي نمونه رجوع شود به بحار الأنوار 1 / 208 حديث 10 + روايات مذكور در صفحات 209 تا 221 + جلد 75 / 321 حديث 19 . همچنين توضيح فيض كاشاني در المحجّة البيضاء 1 / 81 - 83 ديده شود . ونيز در آيهء 121 سورهء توبه كلمهء « تفقّه » بمعناى شناخت معارف ديني بكار رفته است ( تفسير الميزان 9 / 404 + فرائد الأصول / 276 ) . ( 2 ) - در روايات زيادى كه برخى از آنها در بحار الأنوار ج 1 / 209 - 221 نقل شده ، دربارهء اهميّت حكمت وآثار ولوازم آن سخن بميان آمده است . از جمله در حديثي از امام ششم روايت شده كه : « انّ الحكمة المعرفة والتّفقّه في الدين » ( ح 25 صفحهء 215 ) . علامهء مجلسي ، ذيل اين حديث به بيان معنى « حكمت » مىپردازد وپس از نقل چند قول ، چنين مىگويد : « والظّاهر من الاخبار انّها العلوم الحقّة النافعة مع العمل بمقتضاها » . اگر چه گروهى چنين پنداشته‌اند كه استعمال اين واژه در متون ديني بهمان معنى مصطلح ، يعنى « دانش فلسفه » است . ولى پر واضح است كه بين اين معنى اصطلاحى وآن مفهوم ديني ، رابطهء « عموم وخصوص من وجه » وجود دارد ، نه تساوى . ( 3 ) - ر . ك . مقالهء علم كلام در اسلام از سعيد نفيسى در مجلّهء دانشكدهء ادبيّات شمارهء يكم سال دوم ، مهر ماه 1333 + بيست گفتار / 4 + تحقيقى در مسائل كلامي / 6 . أبو حنيفة كتابي نيز با همين نام نگاشته كه توسّط أبو منصور ماتريدى شرح شده وبه طبع نيز رسيده است . ( 4 ) - شبلى نعمانى در تاريخ علم كلام / 24 - 25 مىنويسد : « در دورهء عباسيان كتب علمي ومذهبي به زبان عربى ترجمه شد . به علاوة كساني چون ابن أبي العوجاء ، هماد عجرد ، يحيى بن زياد ومطيع بن اياس در جامعه