مختلف شناخت خدا ، « 1 » قدردانى امام صادق عليه السّلام از متكلّمانى چون هشام بن حكم « 2 » ومباحثات پربار امام أبو الحسن الرضا عليه السّلام با دانشمندان فرق ومذاهب ، « 3 » همه نشانهء نقش انكارناپذير باورهاى مستند ديني در ساختار مذهبي فرد واجتماع از ديدگاه اسلام است . « 4 » اين سخنى نيست كه نياز به تفصيل داشته باشد وبا نگاهى هر چند گذرا به جوامع حديثي مىتوان بر ميزان تشويق وقدردانى از علاقه‌مندان به اينگونه مباحث در كلام خدا وبيانات راهنمايان برگزيدهء أو پى برد . نكته‌اى كه در اينجا باقي مىماند اين ستكه از ظاهر برخى روايات بر مىآيد كه تعمّق در مسائل كلامي وبحث پيرامون معارف عقلي مورد نهى قرار گرفته است وهمانگونه كه أهل حديث از عامّه ، ادّعاى حرمت پرداختن به كلام را دارند ، روايات نقل شده از امامان معصوم - سلام اللّه عليهم - نيز چنين باورى را القاء مىنمايند . « 5 » اينك بايد ديد مراد واقعي

--> ( 1 ) - براي آشنايى با اين بيانات به خطبه‌هاى توحيدي نهج البلاغة + بهج الصباغه في شرح نهج البلاغة 1 / 91 - 332 + على وفلسفهء الهى + الهيات در نهج البلاغة مراجعه شود . ( 2 ) - امام صادق عليه السّلام از هشام با عنوان « ياور ما با زبان وقلب ودست خويش » ياد مىكردند وبا آنكه أو نوجوانى بيش نبود ، أو را بر ديگران برترى مىدادند وهنگامى كه پيرامون « أسماء خدا » براي أو مطالبى را بيان داشتند ، به وى فرمودند : آيا آنگونه آموختى كه بتوانى از ما در برابر ملحدان دفاع كنى ؟ وچون وى پاسخ مثبت داد ، برايش دعا كردند : « نفعك اللّه وثبّتك » . واين هشام همان كسى است كه رئيس مجلس علمي يحيى برمكى بود وأبو الهذيل علّاف ، بزرگترين متكلّم روزگار هارون ومهدى عبّاسى ، تنها در برابر أو ياراى مقاومت نداشت ( تاريخ علم كلام / 28 - 32 ) دربارهء شخصيت علمي وكلامي هشام بن حكم ، كتاب « هشام بن حكم » تأليف سيّد احمد صفايى وكتابي ديگر با همين نام از « عبد اللّه نعمه » ديده شود . ( 3 ) - مناظرات آن حضرت ، گذشته از كتاب احتجاج در كتاب « عيون أخبار الرّضا » تأليف شيخ صدوق گرد آمده است . ( 4 ) - در حديث منقول از امام صادق عليه السّلام آمده است : « من دخل في هذا الدّين بالرّجال أخرجه منه الرّجال كما أدخلوه فيه ، ومن دخل فيه بالكتاب والسّنة زالت الجبال قبل أن يزول ( بحار الأنوار 2 / 105 حديث 67 به نقل از غيبت نعمانى ) . ونيز رجوع شود به بحار الأنوار 1 / 208 حديث 10 ( به نقل از اختصاص ) وصفحهء 218 حديث 43 . ( 5 ) - براي مثال به اين روايات توجّه شود : قال الصّادق عليه السّلام : يهلك أصحاب الكلام وينجو المسلّمون . إنّ المسلّمين هم النّجباء ( المحجة البيضاء 1 / 260 ) ودر همان كتاب از سيّد بن طاوس نقل شده است : « عن جميل بن درّاج قال : سمعت أبا عبد اللّه عليه السّلام يقول : متكلّموا هذه العصابة من شرار من هم منهم » .