كه منتهى به علم مىشود بحث شده واز حقيقت آنكه يك موضوع فلسفي است سخنى در ميان نيست . در حالي كه اصطلاح « علم استدلالي » و « اشراقي يا شهودي » يك اصطلاح فلسفي است كه تفاوت وتمايز حقيقت علم را از نظر دو مكتب فلسفي نشان مىدهد ودر حقيقت ناشى از اختلاف نظر اين دو مكتب در خصوص حقيقت « نفس ناطقه » يا مدرك بكسر راء است وبهر حال بكار بردن اين دو اصطلاح در مباحث روانشناسى خطاء است . بارى علم چه از طريق استدلال حاصل شود وچه از طريق سلوك ورياضت واشراق وشهود ، حقيقت آن بايد معلوم شود وهمچنين أركان آن وشايد به توان گفت : علم استدلالي منطبق است با علم اليقين وعلم اشراقي يا عين اليقين وعلم شهودي يا حق اليقين . تحليل متن كتاب بطور اختصار 1 - مؤلف كتاب عبد الرحمن جامى ( م 898 ه ) اين اثر را با حمد وسپاس خدا ودرود بر پيامبر وآل وياران أو آغاز كرده وسپس مىگويد : رسالهء حاضر در تحقيق مذهب صوفيه وحكماء ومتكلمين متقدم در خصوص وجود واجب تعالى وأسماء وصفات وى وچگونگى صدور كثرت از وحدت ومباحث مربوط به مسائل مذكور است تا جائى كه فكر وانديشه آدمي بدان دسترس دارد . آنگاه مقدمه گونه‌اى است در باب اينكه در جهان وجود حتما واجب الوجودي هست وگر نه وجود در ممكنات مختصر مىگردد ولازمهء آن آنست كه هيچ چيزى بوجود نيايد : سپس بشرح عقيدة أبو الحسن اشعرى وأبو الحسين بصرى معتزلي در باب عينيت وجود با ذات موجود كه تنها مختص بواجب الوجود نيست بلكه وجود تمام موجودات عين ذات آنهاست سخن مىگويد . وآنگاه بطلان اين عقيدة را با ذكر ادلّه اثبات مىنمايد . واضافه مىكند كه عقيدة جمهور متكلمان بر اينست كه وجود داراى مفهوم واحدى مشترك بين تمام وجودات است ومفهوم واحد مذكور با اضافه به أشياء متكثر وحصه ، حصه مىشود ومفهوم واحد مذكور وحصص ياد شده خارج از