دست مىدهد ، عاطفه زماني شدت مىگيرد ، وزماني ادراك بر عاطفه چيرگى مىورزد . جريانهاى شناخت گاهى بطور منظم ومتوالى طي مىشوند . وگاهى در يكى از آنها وقفه يا توقفى روى مىدهد . ممكن است كسى پس از ادراك امرى . از استنتاج بازماند وسألها بعد ناگهان در خواب يا بيدارى ، نتيجه‌گيرى كند . بر همين شيوه ممكن است كسى در موردى به سرعت جريانهاى گوناگون شناخت مسئله‌ى غامض را درنوردد وبه حل آن نائل آيد ، حال آنكه در مواردى ديگر از عهدهء چنين كارى برنيايد . تاريخ علم وهنر در اين زمينه نمونه‌هاى بسيار عرضه داشته است تارتينى ( Tartini ) آهنگساز ايتاليائى قرن هيجدهم ، صورت نهائي آهنگ معروف خود ، « سونات شيطان » را در خواب تنظيم كرد . وآرخى مددس - ارشميدس - ( Archimedes ) دانشمند يوناني سدهء سوم بيش از عيسى بغتة در گرمابه به كشف قانون علمي بزرگى توفيق يافت . شناخت ناگهانى - خواه معلول سرعت عمل استثنائي باشد ، خواه نتيجهء غائى تفكرات پيشين ، به نظر كساني كه طبعى كرامت‌بين ومعجزه‌جو دارند ، كارى خارق العادة است . اين گونه مردم شناخت را دو گونه مىدانند : يكى شناخت « عقلي » ، ديگرى شناخت « اشراقي » يا « شهودي » . بگمان اينان ، شناخت عقلي نتيجهء احساس وادراك وو استنتاج است وشناخت اشراقي يا شهودي از عالم حس بر كنار است وتنها به مدد عبادت ورياضت دست مىدهد ، غافل از آنكه شناخت دفعي نيز همانا شناخت معمولى وتدريجي است ، فقط با اين تفاوت كه مراحل مقدماتى آن به سرعت روى داده‌اند يا قبلا واقع شده‌اند ، وشهود چيزى جز نتيجهء نهائي آن مراحل نيست » . ( زمينه جامعه‌شناسى آريان‌پور ص 2 - 3 ) اين عين عبارت كتاب بود كه بنظر چند ايراد بر آن وارد است : أولا : حقيقت شناخت يا علم در آن معلوم وشناسانده نشده است . آيا از چه مقولهء فلسفي است ؟ اضافه است يا كيف يا خارج از اين مقولات واز نوع حقيقت وجود است . ثانيا معلوم نشده عالم كيست وعلم كدام ومعلوم چيست ثالثا تنها مراحل شناخت وچگونگى جريانهائى