حكايت مىنمايد ، ديگر فرقى ميان برهان يقيني وكشف قطعي نخواهد ماند وحقايقى كه از راه مشاهدهء كشفى قطعي بدست مىآيند همانند حقايقى هستند كه از راه تفكّر قياسي نصيب انسان مىشوند . وهمچنين پس از آنكه برهان قطعي صحت وواقعيت نبوت ووحى را تأييد نمود ، ديگر فرقى ميان موارد ديني حقيقي كه حقايق مبدأ ومعاد را وصف مىنمايد وميان مدلولات برهان وكشف نمىماند ( يادنامهء ملا صدرا ص 17 ) يكى از جامعه‌شناسان معاصر در تمايز ميان علم استدلالي وعلم اشراقي چنين مىنويسد : در نزد جامعه‌شناسان وروان‌شناسان تفاوت ميان شناخت تدريجي تجربى وشناخت دفعي ناگهانى ( همان علم استدلالي وعلم اشراقي ) بدين صورت كه شناخت استدلالي تدريجي است كه از بر خود ارگانيسم ( بدن ) با محيط ( طبيعت ) وطي مراحل احساس وادراك وو انتزاع مفاهيم كلى وسرانجام به وسيله استقراء ويا قياس حاصل مىشود وفرق آن با علم ناگهانى ( اشراقي ) در آنست كه طي مراحل متفاوت است ، گاهى تند وسريع است وگاهى كند . وگاهى با توجه به طي مراحل وارتباط آنها با هم حاصل ، وگاهى بدون توجه به طي مراحل وارتباط آنها با هم حاصل مىشود . وگر نه بدون طي اين مراحل شناخت يا علم به هيچ وجه امكان ندارد حاصل شود . آن شناختى كه با توجه به طي مراحل وارتباط آنها حاصل شود علم تدريجي يا استدلالي ناميده مىشود واگر بدون توجه بمراحل مذكور وارتباط ميان آنها حاصل شود آن را علم ناگهانى يا علم اشراقي گويند . وحتى ممكن است استنتاج وحصول علم در خواب انجام گيرد . واين قسم أخير را كساني كه طبع كرامت پسند ومعجزه‌گرا دارند ، علم اشراقي مىخوانند موضوع ياد شده در كتاب « زمينه جامعه‌شناسى » چنين آمده است : ب - شناخت تدريجي وشناخت ناگهانى - : مرحلهء اوّل شناخت - شناخت حسى - معمولا به مرحله دوم - شناخت منطقي - كشانيده مىشود . ولى در زندگى روزانه در بسا موارد ، بين مرحلهء اوّل ومرحلهء دوم شناخت فاصله مىافتد ، يا أساسا شناخت از مرحلهء اوّل در نمىگذرد . به علاوة ، جريانهاى مختلف هر مرحله با شدت وسرعت يكسانى طي نمىشود . ادراك گاهى به تندى ، وگاهى به كندى