از معتزله صفات حق كه از جملهء آنهاست اراده هيچ‌يك را زائد بر ذات حق ندانند . بلكه نفى صفات كنند ، چنانچه أمير المؤمنين صلوات اللّه عليه فرموده : « كمال التّوحيد نفى الصّفات عنه » . وگويند از صفات : « خذ الغايات واترك المبادى » . يعنى حقيقت صفات در ذات حق موجود نيست نه به زيادتى ونه بعينيّت ، بلكه ذات را نائب از صفات دانند . يعنى آثاري كه سزاوار است از حقايق اين صفات ظاهر شود از ذات حق بدون صفات ظاهر شود . وبدين واسطه خود را أصحاب توحيد دانند . وامّا اماميّه رضوان اللّه عليهم اگرچه مذهبشان در نتيجة پر دور از مذهب معتزله نباشد ولكن أقرب بتحقيق است ، وآن‌چنان است كه گويند حقايق صفات حق عين ذات حقّ است ونفى صفات نكنند . بلكه گويند آثاري كه در نزد معتزله مترتّب است بر نفس ذات مترتّب است بر حقايق صفات كه مبادى آن آثارند ، زيرا كه آثار را لازم است از مبادى ومؤثّرات . ولى بمقتضاى براهين توحيد صفات را متّحد با ذات دانند . يعنى اگرچه صفات بحسب مفاهيم متغايرند امّا بحسب وجود هريك با يكديگر وبا ذات متّحدند . وكلام أمير المؤمنين را صلوات اللّه چنين معنى كنند كه مراد نفى صفات زائده بر ذات است . چرا كه متبادر از صفات در عرف صفات زائده است ، وزيادتى صفت بر ذات حق محال است . پس صفات زائده را از ذات حق نفى كنند ، وصفات متّحدهء با ذات را اثبات ، چرا كه اگر ذات حق را اين صفات نباشد باعتبار خلوّ از اين صفات سلب كمالات را دارا باشد وموجب نقص ومنافى وجوب وجود است . قال ابن سينا : العناية هي إحاطة علم الاوّل تعالى بالكلّ وبما يجب ان يكون عليه الكلّ حتّى يكون على أحسن النّظام . فعلم الاوّل تعالى بكيفيّة الصّواب في ترتيب وجود الكلّ منبع لفيضان الخير من غير انبعاث قصد وطلب من الاوّل الحقّ سبحانه وتعالى « 1 » . چون‌كه اراده عبارت است از اجماع وقصد جازم به سوى فعل ، لهذا متكلّمين از براي حق صفتي گمان كنند كه قصد واراده عبارت از اوست كه غير از علم است ، چرا كه

--> ( 1 ) خارج از متن + في الكل .