عبد الرحمن جامي
133
الدرة الفاخرة في تحقيق مذهب الصوفية والمتكلمين والحكماء المتقدمين
وفعلى ندارند وبايد بتصرّف نفس وتوجّه وى بمشتهيات ومقاصد خود نائل شوند ، نفس را به سوى عالم طبيعت جذب نمايند ومتوجّه سازند ، واين است مراد از غواشى وزنگ وكدورت نفس . وظاهر است كه چون نفس توجه بعالم طبيعت نموده متوغّل در أو گردد از عالم خود بازماند واز اين جهة از مشاهدهء مجردات وكمالات آنها محجوب ماند . پس بايد شخص سالك نفض علائق جسمانية ورفض آثار مشتهيات نفسانيّهء را نموده نفس را تهذيب وتجريد نمايد يعنى تهذيب ظاهر را بنواميس شرعيّه وتهذيب باطن را باخلاق مرضيّه نموده كه تخليه وتحليه عبارت از آنست . پس نفس بعالم خود كه عالم تجرّد وجبروت وملكوت است بازگشته مشاهدهء أنوار عينيّة وآثار علويّه نموده به بعض أمور آتيه نيز اطلاع بهمرساند . ونفس را در اين مقام بعضي عقل منوّر گويند وبعضي قريحهء ثانيه وبعضي أو را مولود ثانوي گويند وگاهى موت اختياريش نامند وبعضي أو را طور وراء طور العقل . ولى آنچه ما گفتيم أوّل مرتبه اين طور است وتا اين مرتبه حاصل نگردد ادراك بسيارى از مطالب الهيّه ودقائق حكميّه صورت نه بندد . « ونسبة العقل إلى ذلك [ النور ] كنسبة الوهم إلى العقل فكما يمكن ان يحكم العقل بصحّة ما لا يدركه الوهم كوجود موجود مثلا لا يكون خارج العالم ولا داخله ، كذلك يمكن ان يحكم ذلك النّور الكاشف بصحّة [ بعض ] ما لا يدركه العقل . مراتب موجودات در شعور وادراك ورسيدن بحقايق أشياء مختلفند اگرچه شعور وادراك مساوق با وجود وسارى در تمام موجودات است ولى قابليّات أشياء از براي قبول اين مرحله مختلف است وهمچنين قواى انسانيّه در مراتب ادراك مختلف است وهريك را حدّى است محدود كه تعدّى از آن نتواند نمود . چنانچه قوّهء سامعه را ديدن نشايد وقوّهء باصره شنيدن را نتواند محسوسات را بوهم وخيال وموهومات را بعقل فعّال ادراك كردن محال است . پس نسبت آنطور كه وراء عقل است به سوى عقل مثل نسبت عقلست به سوى وهم . يعنى آنچه را عقل ادراك كند وهم از ادراك أو عاجز آيد زيرا كه مدركات عقل