ايالت برجسته‌تر والىنشين يعنى گرجستان ، خوزستان ، كردستان و لرستان امراى محلى تقريبا در تمام دورهء حكومت صفوى توانستند برقرار بمانند . مآخذ فارسى تنها فرمانروايان اين چهار ايالت را والى مىنامند نه ديگران را ، ولى ما در اينجا براى سهولت امر حدود استعمال اين لقب را تعميم داده‌ايم . تاريخ اين چهار ايالت و به علاوه تاريخ سيستان در فصل زير به‌صورت جداگانه مورد تحقيق قرار گرفته است . 2 - ملاحظات تاريخى - جغرافيائى الف - گرجستان هرچند كه گرجستان از همان ابتدا با دولت صفوى تماس داشته باز تنها در ادوار بعد است كه مىتوان آن را يكى از ايالات صفوى به حساب آورد . اولين و دومين پادشاه صفوى به گرجستان لشكركشىهائى كردند . تازه در اواسط قرن شانزدهم ( قرن دهم هجرى ) راه براى نفوذ بيشتر ايران در گرجستان هموار شد : در سال 945 ( - 1538 م . ) شيروان و در سال 958 ( - 1551 م . ) شكّى به دولت ايران منضم شد و تقريبا در سال 961 ( - 1554 م . ) بيگلربيگى قراباغ تأسيس گرديد . گنجه مقر بيگلربيگى گرديد و حكومت‌هاى موكن ، كزخ ، شمس الدينلو و تفليس نيز تحت‌نظر آن قرار گرفت « 460 » . 1 - بدوا مسق ، يعنى غربىترين منطقهء نفوذ ايران را در نظر بگيريم . اتابك مسق در سال 958 ( - 1551 م . ) به شاه ابراز انقياد كرد « 461 » . اين وضع در قرارداد صلح بين عثمانى و ايران در سال 961 ( - 1554 م . ) نيز تأثير داشت . بدين معنى كه حوزهء آخسقه و قراجه - اردهان ، از آن گذشته كارتيل و كاخت قرار شد از

--> ( 460 ) - رجوع شود به زيرنويسهاى شمارهء 8 ، 9 و 10 و قسمتهاى مربوط به آنها در متن . ( 461 ) - وخشتى ، ص 217 ؛ اين سنه طبق احسن التواريخ ، ص 351 به بعد و خلاصة التواريخ ، ص b 167 است ؛ وخشتى سنهء 1548 را ذكر مىكند .