لرستان و غيره ) يك ايالت . مسلّم است كه همهء اين مناطق جزء نقاط مرزى مملكت بوده‌اند . در نتيجه مثلا ايالات والىنشين واقع در جنوب و مغرب گاه موقتا در حكم دولت‌هاى كوچك حائل و حريم بين حكومت‌هاى صفوى و عثمانى بوده‌اند « 457 » . در ابتداى دورهء صفويه واليان فقط وابستگى اندكى به حكومت داشتند ، باج مىدادند و گاه‌گاه به دربار مىآمدند . بعدها دستگاه سلطنت كوشيد كه داخل سلسله‌هاى محلى ، هرچه بيشتر فرمانروايان را تحت نفوذ خود درآورد . آنگاه از اواسط دورهء فرمانروائى شاه طهماسب اول ( از سال 943 - 7 - 1536 م . ) تلاشهائى شد كه فرمانروايان محلى را از قدرت بر كنار سازند و « اولياى دولت قاهره » را بجاى ايشان منصوب سازند . معمولا به امراى قزلباش در قبال فرمانروايان محلى « اولياى دولت قاهره » خطاب مىشد « 458 » . اما اولين كسى كه در اين زمينه در چند ايالت موفقيتى مستمر يافت شاه عباس اول ( 1038 - 995 - 1629 - 1587 م . ) بود . در يكى از مآخذ گرجى او را يك‌بار « خصم همهء فرمانروايان برحق » ( يعنى محلى ) شمرده‌اند « 459 » . در چهار

--> - قزلباشها در مكران در زمان شاه عباس اول ؛ از آن گذشته تاريخ خانى ( تأليف على بن شمس الدين ، چاپ درن در جلد دوم ( Muhammedanische Quellen ص 96 - 186 : دلايل بازگشت سپاه قزلباش در لشكركشى به گيلان در سال 911 ( - 6 - 1505 م . ) ( 457 ) - در مرز آذربايجان و دولت عثمانى نيز چند تن از امراى تقريبا مستقل كرد مستقر بودند ( رجوع شود به تاورنيه ، جلد اول ، ص 251 ) . هرگاه دولت‌هاى كوچكى در نقاط مرزى سر كار نبودند ديگر اين مناطق را طبق موافقت و قرارداد همواره خالى از سكنه و باير رها مىكردند : قارس طبق قرارداد بارس‌ئيل 2 - 961 ( كه برابر است با سال 5 - 1554 م . رجوع شود به تاريخ عالم‌آراى عباسى ، ص 742 ) ، قطور ، ماكو و مغاذبرد طبق قرارداد سال 1049 برابر با 1639 م . ( رجوع شود به خلد - برين ، ص 222 ) . ( 458 ) - رجوع شود به تاريخ عالم‌آراى عباسى ، ص 500 ؛ از آن گذشته بازهم در همان مرجع ، ص 460 ، 471 ، 681 . در اينجا منظور از قزلباش فرمانروايان غيرمحلى است ؛ مراجع فارسى نيز از اين لفظ همين معنى وسيع را منظور دارند ( رجوع شود به تاريخ عالم‌آراى عباسى ، ص 888 : تفنگچيان قزلباش ) . ( 459 ) - وخشتى در جلد اول از قسمت دوم تاريخ گرجستان اثر بروسه ، ص 161 .