ناصر الدين بيضاوى

پيشگفتار 17

نظام التواريخ ( فارسى )

اشاعره دفاع مىكند ( مثلا ، اعراف : 143 ، در امكان رؤيت خداوند ) . موارد اقتباس و تلخيص بيضاوى از تفسير كشاف چندان زياد است كه در اينجا نمىتوان نمونه‌هاى آن را برشمرد . وى حتى با آنكه رأى معتزله در باب عدم امكان رؤيت خداوند را صريحا رد مىكند ( اعراف : 143 ) ، در مواضعى ، مستند ادبى و بلاغى آنان را مىپذيرد ( مثلا ، مائده : 24 ) . بااين‌حال ، مواردى مىتوان يافت كه وى رأيى ادبى بر خلاف زمخشرى اختيار كرده باشد . بيشتر - نه همه - اين آرا آنهايى است كه به گونه‌اى مؤيّد يا توجيه كنندهء آراى اعتزالى زمخشرى بوده است ؛ مثلا در تركيب نحوى لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ( بقره : 21 براى موارد ديگر - رفيده ، ج 2 ، ص 877 - 879 ) . با آنكه بيضاوى تلاش بسيار كرده است تا تفسير كشاف را از آموزه‌هاى اعتزالى زمخشرى بپيرايد و آن را موافق مذهب اشاعره كند ، همه‌جا در اين مقصود موفق نبوده است . ازاين‌رو مىتوان آرايى در انوار التنزيل يافت كه با روش تأويل‌گرايانه و عقلانى معتزله سازگارتر است تا مبانى ظاهرگرايانهء اشاعره ؛ مثلا در تفسير آيهء ربا ( بقره : 275 ) و آيه‌اى كه به فحواى آن ، ملائكه حامل عرش‌اند ( غافر : 7 ) . پاره‌اى از اين موارد از چشم منتقدان او به دور نمانده است ( - ذهبى ، ج 1 ، ص 297 ) . در بررسى آراى كلامى و فقهى موجود در تفسير بيضاوى مشابهت بسيارى با فخر رازى مىيابيم ، زيرا هر دو شافعى و اشعرىاند . اما بهره‌گيرى بيضاوى از تفسير كبير فخر رازى غالبا چكيده و ماحصل گفته‌هاى رازى است ( براى نمونه - جملات پايانى در تفسير آيهء 164 بقره ؛ نيز - عبد الحميد ، ص 188 - 189 ) .