مقدمهء مصحح كتاب مهمان نامهء بخارا كه مؤلف آن را « سفرنامهء بخارا » ناميده بود و بدستور محمدخان شيبانى ازبك بنام مهمان نامهء بخارا خوانده شده كتابى است تاريخى از مؤلفات اوايل قرن دهم . فضل اللّه بن روزبهان اين كتاب را در بخارا شروع بتأليف كرد و قريب يك جزء آن را در آنجا نوشت و سپس در ربيع الآخر سنهء 914 در هرات دنبالهء كار خود را گرفت و عصر جمعهء بيست و سوم جمادى الاولى سنهء 915 كتاب را تمام كرد . نخستين تاريخى كه در اين كتاب به آن برميخوريم « جمعه‌اى از جمعات شهر ربيع الاول سنهء 914 » است . اگر ابتداى تأليف كتاب در اين تاريخ باشد تقريبا چهارده ماه از وقايع دوران حكومت محمد خان شيبانى را شامل خواهد بود . از پنجاه و چهار مبحث كتاب ، سى و هشت مبحث آن تاريخى ، سيزده مبحث آن فقهى و كلامى و دو مبحث آن در شرح احوالات مؤلف و يك مبحث آن شامل خطبه و مقدمه است . مؤلف مطالب كتاب خود را چنين تجزيه و تحليل كرده است : « تأليف اين كتاب بر طرزى غريب كه در خيال نمىآمد اتفاق افتاد و شايد كه اگر اين تصنيف را نسبت به تصانيف سابقيان كنند ، حكم مجموعه‌اى دهند كه از جميع اقسام فوائد بهره‌اى دارد . مضمونش مشتمل است بر بسيارى از رسايل علوم دقيقه و حل مشكلات كه شايد در اين مدت كه عرصهء تصنيف گشاده‌اند ، كسى فرزين بند آن مشكلات هرگز نگشاده باشد و رخ بسوى منصوبهء پر گره او ننهاده ، مداخل سخن [ چنان ] در ابواب فتاده كه كم فرزانه‌اى در آن شعاب افتاده باشد و مع ذلك مشتمل است بر تاريخ احوال . . . محمد الشيبانى خان . . . چه سوابق ايام طلب علم و ملك كه آن حضرت فرموده‌اند و باعثات آن حضرت بر گرفتن عالم و معظم واقعات سابقهء آن حضرت على سبيل الاجمال از او مستفاد مىگردد و تفاصيل اكثر احوال پدران و اصل قبيله و اقوام و عساكر و اصل مملكت و موطن ايشان و كيفيت ممالك و معابر نسبت با بلاد تركستان از محاوى آن مفهوم و معلوم مىشود . و همچنين كيفيت فتح تركستان على سبيل الاجمال و احوال و واقعات بعد از فتح خراسان نموده مىشود تا منتهى ميگردد بمهمانى حضرات سلطانان در بخارا و تفاصيل سفر قزاق و ذكر جميع منازل و مراحل و واقعات هر مرحله و فوايد علميه مجلس حضرت خان در منازل رفتن و باز گشتن و كيفيت ظفر بر قزاق و حكايت جنگ با ايشان و تفاصيل غارتهاى ايشان كه به بلاد اسلام آوردند و حكايت ايام چهارگانه كه در سمرقند بودند با فوايد و مباحث كه در اين مدت واقع شد ، اين جمله بتمامها از اين كتاب مستفاد ميگردد و مع ذلك اوصاف اين ممالك در ضمن تشبيهات غريبه و كنايات عجيبه مذكور گشته ، چنانچه بر ناظر انشاء اللّه مخفى نخواهد بود . » « 1 » مؤلف در ضمن بيان اين مباحث 852 بيت شعر در تنبيه و تحذير و نصيحت و اندرز ، وصف

--> ( 1 ) - ن . ك . به همين كتاب صفحات 354 و 355 .