مناظر مختلف طبيعى ، تعريف و تمجيد محمد خان شيبانى ، توصيف و تشريح مساجد و قصور و ساير ابنيه ، و مطالب ديگر سروده و در آخر كتاب دربارهء اين اشعار چنين گفته است : « در اين تأليف از اشعار سابقيان تلفيفى نموده نشد مگر با اشعار بذكر قائل او و جواهر نظمش تمامى از معدن خاطر كسير استخراج يافت . » « 1 » مؤلف در وصف مناظر طبيعى چون نقاشى چيره دست تمام زوايا و نهفته‌هاى طبيعت را نشان داده است . مناظر را با قلم خود چنان مجسم مىكند كه خواننده پس از خواندن هر وصف گويى خود شاهد و ناظر آن مناظر بوده است . توصيفاتى كه فضل اللّه از نهر سيحون ، نزهت بلاد تركستان ، كثرت برف مملكت قزاق ، چون نمكسار سمرقند ، رود سيحون در تحت يخ ، شدت سرماى مملكت قزاق ، شب ايلغار ، جنگ روز زمستان ، بهار و علفزارهاى صحراى تركستان و غليان آب سيحون كرده است ، باريك بينى و دقت و قدرت قلم او را به خوبى نشان ميدهند . فضل اللّه ، شهرها ، ديها ، قلاع و بناهايى را كه در سفر خود به تركستان و خراسان ديده ، يكايك با چشمى باز و دقيق نگريسته و قسمتهاى مختلف هر يك را به خوبى وصف كرده است . اين توصيفات وضع و شكل اين نقاط را تا امروز در اين كتاب زنده نگاه داشته است . بعضى از اين جايها از اين قرارند : بلدهء سقناق ، شهر سمرقند ، ييلاق كان گل ، قلعهء ارقوق ، قلعهء كلات ، عمارت مزار خواجهء يسوى ، مزار ابو الخير خان ، مدرسهء خانيهء سمرقند . شرحى كه مؤلف دربارهء قميز و قپق « 2 » داده بسيار جالب و خواندنى است و تا كنون كسى به اين دقت اين دو را وصف نكرده است . در سراسر كتاب نكاتى دربارهء زندگى اجتماعى صفحات ماوراء النهر و تركستان ديده مىشود . گله دارى قزاقها ، خانه‌هاى روان ايشان ، آيين و آداب نيايش آنها ، طمع و علاقهء آنان به تجاوز مورد بحث قرار گرفته است . شرح مجالس ميهمانى و سوگوارى ، انواع پيشكشها و صدقات ، غذاهاى مختلف ، آداب زيارت مكانهاى متبرك و مطالب ديگر كه هر يك گوشهء تاريك زندگى اجتماعى اين صفحات را روشن مىكند ، در اين كتاب فراوان است . نسخه‌هاى كتاب و نكاتى از رسم الخط از اين كتاب دو نسخه موجود است : 1 - نسخه‌اى در كتابخانهء « نور عثمانيه » بشمارهء 3431 ، مورخ 915 ، كه Tauer آن را در فهرست خود شرح داده است و طبع ما درين نسخه مبتنى بر آنست . 2 - نسخهء ديگر متعلق به كتابخانهء عمومى ازبكستان در تاشكند است .

--> ( 1 ) - همين كتاب ص 356 . در فهرست اشعار بسرايندگان آنها اشاره شده است . ( 2 ) - ن . ك . بصفحات 174 - 178 و 194 - 195 .