فضل الله روزبهان خنجى اصفهانى

مقدمهء مصحح 29

مهمان نامه بخارا ( تاريخ پادشاهى محمد شيبانى ) ( فارسى )

نسخهء كتابخانهء فاتح مقدم بر نسخهء پاريس است و دستخطى واضح و روشن دارد . قسمت اصلى مطالب تاريخى در هر دو يكسان است ، مگر در مواردى كه در هر دو نسخه سهو القلمى از كاتب ديده . مىشود . مينورسكى اين كتاب را در سال 1957 به زبان انگليسى خلاصه و ترجمه كرده است . 3 - كتاب ابطال نهج الباطل و اهمال كشف العاطل « 1 » كه ردى بر « نهج الحق » كلامى شيعى تأليف حسن بن المؤيد بن يوسف بن المطهر الحلى ( 726 - 648 ) است . اين رساله به زبان عربى مدت دو ماه برشتهء تحرير در آمد و در سوم جمادى الثانيه سال 909 در شهر كاشان باتمام رسيد . هنگامى كه « ملك الطاغيه . . . شاه اسمعيل » اين صفحات را غارت كرد . 4 - مهمان نامهء بخارا كه به محمد خان شيبانى ازبك تقديم شده است . فضل اللّه محمد خان را در اين كتاب با القاب و عناوين زير ياد كرده است . عاليحضرت ، خلافت منقبت ، امامت مرتبت ، محيى مآثر خلفاء الراشدين ، مجدد المائة التاسعه باحياء مراسم الشرع و الدين ، ظل اللّه الديان ، امان اللّه لاهل الايمان ، بحر العلم و شمس العرفان ، مستخدم اعناق سلاطين الزمان ، مالك رقاب خواقين الاوان : ابو الفتح محمد الشيبانى خان امام الزمان و خليفة الرحمن . در اين كتاب فضل اللّه گذشته از بحثهاى فقهى و كلامى جنگهاى محمد خان شيبانى را در سال 914 عليه قزاق كه در مشرق سير دريا بودند شرح مىدهد . بازگشت او را به سمرقند و آمدن او را به مشهد و طوس بيان مىكند . مؤلف در اغلب سفرها همراه خان بود و كتاب را در دار السلطنهء هراة در سال 915 باتمام رساند . نسخه‌اى از اين كتاب بشمارهء 3431 متعلق به كتابخانهء « نور عثمانيه » است كه در سال 915 تحرير شده است . نگارنده از روى اين نسخه مهمان نامه را بچاپ رسانده است . نسخهء ديگر متعلق به كتابخانهء عمومى ازبكستان در تاشكند است . « 2 » 5 - سلوك الملوك ، رساله‌اى دربارهء حكومت بنا بر اصول و قوانين اسلامى است . چون عبيد اللّه خان كه نمونه و سرمشق ديندارى و پرهيزگارى بود از فضل اللّه كتابى خواست كه او را در حكومت و ادارهء مملكت هدايت كند ، اين كتاب را در سال 920 در بخارا به خواهش او نوشت . از اين رساله دو نسخه موجود است .

--> ( 1 ) - مينورسكى كلمهء « اهمال » را با الفباى قرار دادى مستشرقين با « حاء حطى » ضبط كرده است . شرحى از مطالب اين رساله را در اثر زير ميتوان يافت : Goldziher , Beitlage zur Litteratur gechi chte der SHi , a in Sit zungsbe richte d . Wiener Akademie , Phil - hist . Classe . 4781 , LxxvIII , 574 - 684 Brcokelmann , SuPPlement II , 002 , 702 . براى نسخهء پاريس بشمارهء ( Ms . no . 3276 ) ن . ك . به : ن . ك . به روضات الجنات ص 500 و بذريعه و كشف الحجب ذيل : احقاق الحق . مرحوم قزوينى نسخهء ديگرى در گوتا نشان ميدهد ن . ك . بيادداشتهاى قزوينى ج 1 ص 16 ذيل « ابطال الباطل » . ( 2 ) - A . N . Boldirev , Gosud . Ermitazh , Trudi otdela vostoka III , 1940 ، 291 - 300 ، - Salie Trudi Inst . Vostokov . Uzbek S . S . R . V . I . 621 . ( نقل از مقالهء مينورسكى )