از اوقات مصروف تأليف كتاب بديع الزمان فى قصة حى بن يقظان ميشد . در آن كتاب راجع به تدرج نفس ناطقه داستانى اندراج يافته است . تأليف كتاب مزبور به زبان فارسى اتفاق افتاد و در تزيين و توشيح عبارات و ايراد صنوف مجاز و استعارات مبالغه شد ، چنان كه بر مطالعه كنندگان آن كتاب پوشيده نباشد كه تحقيقات در علوم حقيقيه قبل از اين بدين آراستگى شايد كمتر اتفاق افتاده باشد . بعد از آنكه تصنيف كتاب انجام يافت در خواطر افاضل و مستعدان قبول تمام يافت و فضلا بنقل و استنساخ آن راغب گشتند و نسخ آن در اقطار گيتى منتشر گرديد . » 2 - تاريخ عالم آراى امينى شامل مقدمه‌اى طولانى و شرحى دربارهء سوانح و اتفاقات دوران پس از مرگ اوزون حسن است و دوران سلطنت سلطان يعقوب را مفصلا شرح داده است . « هنگامى كه فضل اللّه از طرف سلطان يعقوب مأمور نوشتن وقايع سلطنت او شد . كتابش را در مقابل جهانگشاى جوينى ، عالم آراى امينى نام نهاد . نظر باينكه خود شاهد بسيارى از وقايع بوده و نيز قيد داشته است كه وقايع را صحيح و آنچنان كه هست بنويسد و همچنين از نظر سعهء اطلاع در مواضيع مختلف مطالب بسيار مفيدى در مقدمهء مشروح و متن كتاب گنجانيده شده است ، كه بسيار قابل توجه است و يكى از مآخذ با ارزش براى متتبعين و محققين مىباشد . خصوصا كه هيچگاه درست نويسى و انصاف را از دست نميدهد و بطوريكه مشاهده مىشود حتى نسبت بكسانيكه با آنها مخالفت داشته است منصفانه مزاياى اخلاقى و محسنات هر كس را ميشمارد و كمتر از مورخين ديگر مغلوب احساسات خويش مىباشد . از قسمتهاى مفيد اين كتاب فصل مشروح و مفصلى است كه در آن از اجداد پادشاهان صفوى و مخصوصا از وقايع و حوادث و سر گذشت شيخ جنيد و شيخ حيدر و مقدمات تكوين اين سلسله گفتگو مىكند . مخصوصا به اين نكته بايد توجه داشت كه آنچه او نوشته است مربوط به قبل از قيام شاه اسمعيل و اعلام سلطنت اوست و قطعا متضمن احساسات موافق و مخالف نيست . همچنين در تضاعيف كتاب خواننده به بسيارى از حوادث زمان سلطنت سلطان يعقوب و قبل از آن و احوال نواحى مختلف ايران از قبيل آذربايجان و گرجستان و گيلان و مازندران و خوزستان و عراق و فارس و كرمان و غيره و بسر گذشت طوايف و امراى مختلف از قبيل آل كيا ، مشعشعيان و حوادثى از قره - قوينلوها و غيره آشنا مىشود . كما اينكه متضمن اخبار عمرانى و تشكيلاتى و وضع لشكر كشى و استعمال توپ و تفنگ در محاربات آن زمان است كه همهء اين مواضيع بعلاوهء حكايات حكيمانهء آن قابل توجه مىباشد و بجرأت ميتوان گفت كه يكى از مراجع معتبر و شايستهء اعتناست . » « 1 » دو نسخه از تاريخ عالم آرا بدست آمده است . نسخه‌اى در كتابخانهء فاتح استامبول شمارهء 4431 در 225 برگ به خط نستعليق خوش و بدقت بدست يوسف مروى در سال 926 رو نويس شده است . « 2 » نسخهء ديگر در كتابخانهء ملى پاريس شامل 207 برگ مورخ 952 به خط شكستهء تركى . « 3 »

--> ( 1 ) - قسمت بين دو علامت ( « » ) از مقالهء آقاى محمد امين خنجى در فرهنگ ايران زمين ج 4 سال 1335 ص 175 نقل شده است . ( 2 ) - Tauer , Archiv Orientalni December 1391 , P . 184 , No . 234 ( 3 ) - Ancien fonds persan , Bibliothepue Nationale , Blochet , Catalogue , vol I , 692