مراجعى كه او در اين مقاله ياد آور شده رياض العارفين رضا قلى خان هدايت ، تهران 1305 ، ص 53 ، و طرائق الحقايق معصوم عليشاه ، تهران 1309 ، ج 2 ص 189 است كه هر دو تاريخ مرگ پير جمال را سال 879 ذكر كرده‌اند و متذكر شده‌اند كه او شهيد شده است و بيش از اين مطالبى نياورده‌اند . اگر اين تاريخ صحيح باشد مقارن سفر اول فضل اللّه خواهد بود كه او هفده ساله بوده است . فضل اللّه در سن بيست و پنج سالگى براى بار دوم به زيارت خانهء خدا رفت و از گفتار سخاوى دانستيم كه اين سفر در تاريخ 887 بوده است . اختلاف ميان سنوات 879 و 887 كه درست هشت سال مىشود ، اختلاف سن فضل اللّه را هنگام دو سفر به مكه نشان ميدهد . چنان به نظر ميرسد كه سخاوى دو دورهء اقامت فضل اللّه را در سرزمينهاى عرب زبان داخل هم كرده است . از زمان بازگشت فضل اللّه به وطن تا زمان پيوستن بديوان سلطان يعقوب در شعبان 892 در حدود پنج سال طول كشيده است . بنا بگفتهء خود او سفر دوم او به مكه در سن بيست و پنج سالگى بوده ، بنابراين بايد در تاريخ 862 پا بجهان گذاشته باشد . ( گفتهء سخاوى كه سال تولد او را ميان سالهاى 850 - 860 تعيين كرده است صحيح به نظر نميرسد ) و چون در سال 927 فوت شده است دوران حيات او نبايد بيش از 63 سال بوده باشد . با اين بيان باز اشكالاتى در سوانح زندگى و دوران حيات فضل اللّه باقى ميماند . او در تاريخ عالم‌آرا گويد كه در سال 877 به بغداد رسيده است « 1 » از طرف ديگر سخاوى گويد كه فضل اللّه را در سال 887 تدريس ميكرده است . سال 877 بايد نمودار نخستين سالهاى مسافرت اول او باشد . در اين دوران است كه فضل اللّه مادر و مرشد خود شيخ جمال ( بايد در سال 879 مرده باشد ) را از دست داده است . فاصلهء زمانى ميان سالهاى 877 و 887 كه ده سال مىشود بيش از اختلاف سن ( 17 و 25 سالگى ) فضل اللّه در دو سفر اوست . ما ميدانيم كه فضل اللّه پس از اينكه چندى در قاهره ماند توانست به خدمت سخاوى برسد . در نتيجه اگر فضل اللّه هنگامى كه از ايران براى نخستين بار بيرون رفت هفده ساله بوده باشد بايد براى بار دوم در سن 25 سالگى يعنى سال 875 ايران را ترك كرده باشد و توقف او خارج از وطن بايد دو يا سه سال ( سال 877 يا 878 ) طول كشيده باشد . با اين وصف احتمال دارد كه در سال 860 17 - 877 چشم بجهان گشوده و در سال 925 در سن 61 سالگى رخت از جهان بربسته باشد . بالاخره فضل اللّه پس از انجام دادن مراسم حج در سفر دوم بموطن خود شيراز باز گشت و كتاب « بديع الزمان فى قصة حى بن يقظان » را به زبان فارسى تأليف كرد و احتمال دارد كه كتاب « حل تجريد » را نيز در اين شهر نوشته باشد . براى بار سوم قصد حجاز كرد . سفرش را با ديدارى از دربار آق قوينلو در آذربايجان شروع كرد ، در اين جا ميخواست با امام زمان بيعت كند يعنى ملازم درگاه اعليحضرت سلطان بن سلطان ، غياث السلطنه و الخلافه ، ابو المظفر يعقوب خان

--> ( 1 ) - متن تاريخ عالم آراى امينى برگ 53 .