محمد يار بن عرب قطغان

مقدمهء مصحح 34

مسخر البلاد ( تاريخ شيبانيان ) ( فارسى )

در پاره‌اى از بخش‌ها از نظر محتوا با شيبانىنامه نيز بسيار شباهت دارد ، به‌طورى كه در بسيارى از موارد اشعار مندرج در مسخر البلاد عينا در شيبانىنامه نيز آمده كه در بخش توضيحات ذكر شده است . به كلامى ديگر مؤلف صاحب ذوق اديبانهء چندانى نبوده و در اكثر موارد كه در متن شعر را به عنوان شاهد مثال روايت تاريخى ذكر مىكند ، غالبا اشعار مغلوط تحرير مىشود كه از وزن درست عروضى و صناعت محكم بيانى برخوردار نيست و نشانهء تمام عيار ضعف مؤلف يا كاتب در علم به شعر فارسى است كه مصحح در حد امكان به شكل قياسى اشعار را تصحيح نمود . اين متن به همان اندازه كه به تاريخ مىپردازد وامگذار ادبيات است اما بىآنكه مؤلف كمترين وسواس اديبانه‌اى داشته باشد . روش تصحيح از كتاب مسخر البلاد تاكنون دو نسخه شناسايى شده است : يكى در انستيتوى خاورشناسى ابو ريحان بيرونى در تاشكند « 1 » ( به شمارهء 1055 ) و ديگرى در سن‌پترزبورگ ( به شمارهء 57596 - 465 ) كه هر دو نسخه متاسفانه در بخش پايانى دچار افتادگى است . نسخهء تاشكند را ابتدا محقق ارجمند آقاى اسماعيل بيگ جان‌اف در اختيار « مركز پژوهشى ميراث مكتوب » قرار داد . بنا به تصويب و نظر مدير محترم مركز ، مصحح اين اثر را بررسى نمود و صورت تصحيح شدهء آن همراه با مقدمه و تعايقات و تحشيه با نام « تاريخ شيبانى » آمادهء چاپ شد . در اين اثنا ، آقاى اسماعيل جان بيگ اف نسخه‌اى ديگر با نام « مسخر البلاد » به مركز ارائه دادند كه پس از بررسى و تحقيق معلوم شد مطالب آن تقريبا همان تاريخ شيبانى است بجز در قسمت مقدمه و بخشى از قسمت پايانى كه تاريخ شيبانى دچار افتادگى بود . ازاين‌رو ، نسخهء سن‌پترزبورگ « اساس » قرار گرفت و به اختصار « س » و نسخهء تاشكند به اختصار « ت » مشخص گرديد .

--> ( 1 ) . نسخهء تاشكند در فهرست نسخ خطى « وزارت خارجه جمهورى اسلامى ايران » به صورت مؤلف نامعلوم ( شايد امير حسين توره ) تحت عنوان تاريخ دولت شيبانى ماوراء النهر ، اوايل قرن 11 ه ق ، نستعليق در 87 برگ به ابعاد 19 26 س ضبط شده است . از آنجا كه ابتدا و انتهاى اين نسخه دچار افتادگى است ، نمىتوان در مورد مؤلف و تاريخ تأليف و تحرير آن به‌طور قطع اظهارنظر كرد .